Phương pháp tính ảnh hưởng của giá xăng dầu đến chỉ số CPI

Phương pháp tính ảnh hưởng của giá xăng dầu đến chỉ số CPI

Trong bài ?o Giá xăng dầu, không muốn cũng phải tăng? trên Thời báo Kinh tế Sài gòn ngày 21/07/2008, ông Nguyễn Tiến Thỏa, Cục trưởng Cục Quản lý Giá cả thuộc Bộ Công Thương cho rằng ảnh hưởng trực tiếp (first round effect) của việc tăng giá xăng dầu vào CPI sẽ khoảng 0.9%. Tuy nhiên con số này chỉ phản ánh mức độ tăng của giá xăng và giá dầu hỏa, có trọng số trong rổ hàng hóa tính CPI lần lượt là 2.58% và 0.24%, chứ chưa tính đến ảnh hưởng gián tiếp (second round effects) của giá xăng dầu vào các mặt hàng khác. Để có thể định lượng second round effect, trước hết cần xác định tỷ lệ đầu vào (input share) của xăng dầu cho tất cả các loại hàng hóa trong rổ CPI và độ co dãn thay thế (elasticity of substitution) giữa các đầu vào khác nhau cho từng sản phẩm. Việc này đòi hỏi phải có một lượng lớn số liệu giá cả và khối lượng đầu vào cũng như đầu ra của rất nhiều mặt hàng, chắc chắn vượt quá khả năng thống kê kinh tế hiện tại của VN.
Một phương pháp đơn giản hơn mà các nhà kinh tế thường sử dụng là dùng số liệu từ bảng vào-ra (Input-Output table) của nền kinh tế trong một năm nào đó để tính input shares và giả định tất cả elasticities of substitution giữa các đầu vào bằng không. Nghĩa là input shares không thay đổi dù giá đầu vào và công nghệ có thay đổi thế nào đi nữa. Do vậy, khi giá của một input tăng lên, nếu nhà sản xuất tăng giá đầu ra tương ứng thì giá thành sản phẩm sẽ tăng đúng bằng tỷ lệ tăng giá đầu vào nhân với input share. Nói nôm na, nếu sản phẩm A cần 10% đầu vào là xăng dầu để tạo ra 1000đ giá trị đầu ra thì ảnh hưởng của 30% tăng giá xăng dầu sẽ làm giá của A tăng 3% hay 30đ. Sau đó lấy tỷ lệ tăng giá đầu ra này nhân với trọng số (weight) của sản phẩm A trong rổ CPI sẽ tính được second round effect của 30% tăng giá xăng dầu vào CPI. Cộng các second round effects của tất cả hàng hóa trong rổ CPI sẽ ra tổng ảnh hưởng của việc tăng giá xăng dầu vào CPI của first round và second round. Dùng phương phát tính này với số liệu từ bảng IO của VN (triết xuất từ bảng SAM ?" Social Accounting Matrix 2000 do Tổng cục Thống kê và Viện Nghiên cứu Quản lý Trung ương xây dựng) cho thấy ảnh hưởng của đợt tăng giá vừa qua vào CPI như sau:

Bảng 1: Một số hoạt động kinh tế và hàng hóa có tỷ trọng đầu vào từ xăng dầu cao (trên 10%)

Mã hàng hóa Tên hàng hóa Tỷ Trọng xăng dầu
14 Đánh bắt thủy hải sản 23.57%
69 SX các phương tiện g.thông 16.87%
86 Xăng dầu 42.22%
87 Điện và ga đốt 12.15%
95 Giao thông đường bộ 19.85%
96 Giao thông đường sắt 11.24%
97 Giao thông đường thủy 34.09%
98 Giao thông đường không 21.30%

Nguồn: SAM 2000 (Tổng cục Thống kê, CIEM)

Cần lưu ý là riêng mặt hàng xăng dầu (mã 86) bao gồm cả dầu nhớt (lubricants), tuy có trọng số cao nhất nhưng tỷ trọng sản xuất trong nước rất nhỏ (83.10% có nguồn gốc từ nhập khẩu) nên thực tế ảnh hưởng lên giá thành sản phẩm nhỏ hơn tỷ trọng 42.22% nhiều. Ngoài ra, các mặt hàng xăng dầu (86), điện (87), giao thông đường sắt (96), và giao thông đường không (98) bị nhà nước khống chế giá nên ảnh hưởng thực tế của giá xăng dầu đầu vào có thể khác với công thức lý thuyết. Nếu nhà nước cho phép các mặt hàng nói trên, trừ xăng dầu (86) tăng giá tương ứng với tỷ lệ tăng giá xăng dầu vừa qua (31%) thì mức độ tăng sẽ như sau cho từng mặt hàng:

Bảng 2: Mức độ tăng giá sản phẩm đầu ra do ảnh hưởng 31% tăng giá xăng dầu đầu vào

Mã hàng hóa Tên hàng hóa Tỷ Trọng xăng dầu Tăng giá
14 Đánh bắt thủy hải sản 23.57% 7.31%
69 SX các phương tiện g.thông 16.87% 5.23%
86 Xăng dầu 42.22% -
87 Điện và ga đốt 12.15% 3.77%
95 Giao thông đường bộ 19.85% 6.15%
96 Giao thông đường sắt 11.24% 3.48%
97 Giao thông đường thủy 34.09% 10.57%
98 Giao thông đường không 21.30% 6.60%
Nguồn: SAM 2000 (TCTK, CIEM), tính toán của tác giả

Lấy tỷ lệ tăng giá trong Bảng 2 nhân với trọng số CPI của các mặt hàng nói trên sẽ tính được ảnh hưởng của từng mặt hàng vào rổ CPI, nghĩa là second round effects của 31% tăng giá xăng dầu:

Bảng 3: Ảnh hưởng vào CPI

Tên hàng hóa Tăng giá Tỷ trọng CPI Ảnh hưởng CPI
Đánh bắt thủy hải sản 7.31% 3.95% 0.29%
SX các p.tiện g. thông 5.23% 1.69% 0.09%
Xăng dầu - - -
Điện và ga đốt 3.77% 3.46% 0.13%
Giao thông đường bộ 6.15% 0.59% 0.04%
Giao thông đường sắt 3.48% 0.21% 0.01%
Giao thông đường thủy 10.57% 0.05% 0.01%
Giao thông đường không 6.60% 0.17% 0.01%

Nguồn: SAM 2000, CPI Weights (TCTK, CIEM), tính toán của tác giả

Tổng second round effects của các mặt hàng trong Bảng 3 vào CPI là 0.57%. Lưu ý đây chỉ là ảnh hưởng từ các mặt hàng có input share của xăng dầu trên 10%, ảnh hưởng của tất cả các mặt hàng khác trong rổ CPI sẽ cao hơn, tuy nhiên chênh lệch sẽ không nhiều vì input share của xăng dầu cho các mặt hàng còn lại tương đối nhỏ. Tóm lại, nếu chỉ tính ảnh hưởng trực tiếp và second round effect của 31% tăng giá xăng dầu trong ngày 21/07/2008 vừa qua, CPI trong tháng 7 của VN có thể sẽ tăng lên 1.47% nếu nhà nước cho phép các nhà sản xuất tăng giá tương ứng với ảnh hưởng của giá đầu vào từ xăng dầu. Ngoài ra, tốc độ tăng CPI 1.47% nói trên chỉ là ảnh hưởng của tăng giá xăng dầu, nếu cộng thêm các yếu tố tăng giá khác thì CPI tháng 7 sẽ còn cao hơn nữa.

Một điểm nữa cần lưu ý là rổ hàng hóa tính CPI tính trọng số cho một người tiêu dùng ?otrung bình? ở VN. Rõ ràng ảnh hưởng của việc tăng giá xăng dầu lên các thành phần khác nhau trong xã hội có thể rất khác nhau. Trọng số của rổ CPI không phản ánh được điều này, tuy nhiên dùng trọng số tiêu dùng cuối cùng (final consumption) trong bảng SAM cho từng loại hộ gia đình có thể tính được mức độ ảnh hưởng khác nhau của giá xăng dầu với từng loại hộ gia đình đó. Bảng SAM 2000 có phân biện 16 loại hộ gia đình khác nhau, 8 ở khu vực nông thôn và 8 ở khu vực thành thị. Để tiện tính toán, 16 loại hộ gia đình này sẽ được gộp lại thành 6 nhóm như trong Bảng 4 dưới đây. Sau đó second round effects cho tất cả 112 nhóm hàng hóa dịch vụ trong bảng SAM sẽ được tính tương tự như cách tính bên trên. Tổng first round và second round effects cho từng nhóm hộ gia đình dùng trọng số tiêu dùng cuối cùng sẽ là hệ số trượt giá tiêu dùng (Consumption deflator) của từng nhóm. Tỷ lệ consumption deflator của từng nhóm so với trung bình toàn nền kinh tế sẽ cho biết nhóm hộ gia đình nào sẽ chịu nhiều ảnh hưởng của tăng giá xăng dầu hơn các nhóm còn lại. Lấy tỷ lệ này nhân với ước tính tăng CPI 1.47% do đợt tăng giá xăng dầu 31% vừa qua sẽ có kết quả như sau:

Bảng 4: Ảnh hưởng tăng giá với các loại hộ gia đình Khi CPI tăng 1.47%

Khu vực Hộ gia đình Tỷ lệ deflator so với t.bình Tăng CPI

Nông thôn Có ruộng đất 0.80 1.18%
Làm thuê 0.94 1.39%
Ko có việc làm t. xuyên 1.22 1.79%

Thành thị Có ruộng đất 0.75 1.10%
Làm thuê 1.03 1.44%
Ko có việc làm t. xuyên 1.28 1.89%

Nguồn: SAM 2000 (TCTK, CIEM), tính toán của tác giả

Bảng 4 cho thấy các nhóm hộ gia đình khác nhau sẽ chịu ảnh hưởng khác nhau từ tăng giá xăng dầu và mức độ chênh lệch có thể lên đến hơn 40%. Trung bình, khu vực nông thôn bị ảnh hưởng nhẹ hơn khu vực thành thị và chênh lệch giữa các nhóm hộ gia đình ở nông thôn cũng ít hơn. Tuy nhiên dù ở nông thôn hay thành thị, qui luật chung là nhóm hộ càng nghèo càng bị ảnh hưởng nặng hơn khi giá xăng dầu tăng. Các chính sách giúp đỡ người nghèo vì thế cần được trú trọng hơn sau đợt tăng giá xăng dầu đầu tuần này.


Trong hoàn cảnh không có đủ số liệu, phương pháp tính toán trên đây đã được đơn giản hóa tối đa để có được những con số định tính phản ánh gần đúng nhất ảnh hưởng của việc tăng giá xăng dầu vào lạm phát. Phát triển thêm phương pháp này, các nhà kinh tế có thể tính toán được ảnh hưởng của tác động dây chuyền sau second round (third round, fourth round?), nghĩa là ảnh hưởng của tăng giá xăng dầu vào A, rồi ảnh hưởng của tăng giá A vào B, của B vào C ?, và có thể ngược lại từ B và C vào A. Quan trọng hơn, khi giả định các elasticities of substitution bằng không được thay bằng các con số có tính thực tế (ví dụ một số người sẽ chuyển sang đi xe đạp thay vì đi xe máy khi giá xăng dầu tăng cao), kết quả ảnh hưởng vào CPI của việc tăng giá xăng dầu sẽ chính xác hơn và có nhiều ý nghĩa hơn về mặt chính sách. Hi vọng sẽ có dịp trình bày kỹ hơn về phương pháp tính toán này trong một bài viết tới.

Giang Lê

23/07/2008



Được tuankhanh99 sửa chữa / chuyển vào 16:59 ngày 26/07/2008