Thiên Nga Đen hay Thiên Nga Trắng: Khi sự bất định bị hiểu sai

Mấy năm gần đây mình hay đùa là: Đời này làm gì còn thiên nga trắng, mỗi năm lại vài con đen.

Bởi trên mạng sao thấy cụm “thiên nga đen” được dùng nhiều thế, nó đã được dùng giải thích cho mọi biến động lớn của thị trường chỉ cần “vượt sức tưởng tượng”.

Mỗi khi có khủng hoảng, cú sốc hay động thái mới. Đều cho rằng Thiên nga đen => suy ra không thể dự báo được. Sự lạm dụng này làm mờ đi ý nghĩa bản gốc và nói thật nó nguy hiểm hơn bởi tạo ra ngụy biện :

biến “những sai lầm có thể tránh”

thành “những điều không thể tránh”

và vì thế “không thể trách” khi sai

Bài viết cá nhân Nguyên nêu ra một quan điểm có lẽ cũng còn nhiều tranh cãi: nhiều “Thiên Nga Đen” trên thực tế là “Thiên Nga Trắng” vốn những biến cố không hề hiếm mà chỉ mang hình dạng không cố định, khiến con người khó nhận diện.

(Quan điểm 1) Thiên Nga Đen là gì ?

Theo định nghĩa gốc một Thiên Nga Đen phải hội tụ ba yếu tố: hiếm + tác động lớn + không thể dự đoán trước.

Tuy nhiên trong thực tiễn thị trường, thuật ngữ này đang bị kéo giãn đến mức:

• Mọi thứ đều hiếm gặp. Ví dụ một tổng thống hăng máu như ông Trump là điều hiếm gặp ... nhưng bản chất tổng thống nào của Mỹ mà chẳng gây chiến? Có phải ta bỏ qua sự bình thường này hay không ?
  
  
• Tác động có thể bị làm quá lên. Brexit việc Anh rời khỏi Liên Minh EU từng được coi là Thiên Nga Đen vì được coi là dấu hiệu của sự tan rã, điều này tỏ ra nghiêm trọng trong ít ngày trước khi nó thật sự xảy ra ... và hóa ra nó cũng không lớn lắm.
  
  
• Mọi sai lầm trong dự báo đều có thể được “tha thứ” bằng tính bất định. Nhưng bản chất luôn là bất định mà, cứ thế thì trách nhiệm phân tích bị thay thế bằng tài dùng từ ngữ.
  

Điều này tạo ra một hệ quả nguy hiểm là người ta ngừng phân biệt giữa “không thể biết” và “không chịu biết”.

(Quan điểm 2) Thiên Nga Trắng là gì mà sao ... chẳng gặp được thế )

Bởi vì người ta đã đánh đồng Thiên Nga Trắng là những sự kiện dễ dự đoán!

Nhưng theo mình đọc và hiểu thì nó phải là:

“Những biến động mang tính tất yếu, lặp lại theo cấu trúc, nhưng biểu hiện dưới hình thức luôn thay đổi”

Ví dụ:

1. Bong bóng tài sản luôn xuất hiện => nhưng không ai biết nó sẽ nằm ở bất động sản, công nghệ hay tiền mã hóa, đôi khi ở nợ, đôi khi ở một loại thực vật hay có khi chỉ là ý nghĩ.
   
   
2. Khủng hoảng thanh khoản là điều chắc chắn trong mỗi chu kỳ nhưng thời điểm và tác nhân luôn khác (lúc thì có công ty vỡ nợ, lúc thì vì “đột lò”, lúc thì vì một kênh lợi suất tăng mạnh ... )
   
   
3. Hành vi hoảng loạn của đám đông là quy luật nhưng kích hoạt bởi những sự kiện không giống nhau.
   

Điều này dẫn đến một chân lý tốt hơn:

Ta không thể dự đoán “sự kiện cụ thể” nhưng hoàn toàn có thể dự đoán “sự tồn tại của biến cố” và đánh giá “sự mong manh trước biến cố”

(Quan điểm 3) Tại sao lại nhầm giữa 2 con?

Bởi con người có xu hướng:

• Tìm mẫu hình cụ thể (pattern recognition)
  
  
• Dữ liệu là từ quá khứ để đoán tương lai, và vài người quá đòi hỏi việc số liệu
  
  
• Một niềm tin ngớ ngẩn là: Tin rằng nếu chưa từng xảy ra thì sẽ không xảy ra
  

Nhưng rõ ràng hệ thống này phức tạp, bởi vận hành bởi những con người thông minh cố gắng thông minh hơn người khác nên ta sẽ phải quen với định nghĩa ngược lại :

• Cái gì hay lặp lại , thì đừng nghĩ nó là công thức hay mà thực ra nó là cơ chế, nó là hành lang
  
  
• Cái gì bất ngờ thì có thể nó chính là “sự bất ổn một cách ổn định”
  

Vì vậy, khi một biến cố xảy ra dưới hình thức mới, ta gọi nó là “Thiên Nga Đen” trong khi thực chất, nó chỉ là một phiên bản khác của một quy luật cũ.

(Quan điểm 4) Người ta đổ lỗi cho sự kiện kích hoạt, mà không đổ lỗi cho chuỗi domino được xếp sẵn

Một vấn đề tinh vi hơn nằm ở cách con người xác định nguyên nhân của khủng hoảng.

Khi một biến cố xảy ra một chính sách tiền tệ thay đổi, một ngân hàng sụp đổ, hay một cú sốc địa chính trị nó thường bị xem là “nguyên nhân gây ra khủng hoảng”.

Ví dụ đến giờ vẫn có người coi 2022 vấn đề kinh tế là SCB và trái phiếu NVL

Nhưng trên thực tế, đó chỉ là điểm kích hoạt cuối cùng, không phải nguồn gốc.

Ví dụ trong bối cảnh kinh tế:

• Thanh khoản dần bị siết chặt
  
  
• Nợ tích lũy ở mức cao
  
  
• Định giá tài sản vượt xa giá trị thực
  
  
• Niềm tin thị trường dựa trên sự “ổn định giả tạo” và niềm tin tới mức bất chấp rằng chắc chắn thắng
  

=> Khi đó, hệ thống không còn ổn định, mà chỉ chưa sụp đổ.

Sự bình yên và không biến động. Thậm chí sự thổi lên của bong bóng mà chưa có gì đổ vỡ được quy rằng là giá trị thật.

Thú vị là trong kinh tế còn có khái niệm “Toàn dụng” tức là khi quá perfect thì ngay sau đó có thể là vấn đề nhưng khi sống trong perfect thì không thể chấp nhận được có vấn đề!

Vì vậy “Thiên Nga” lúc này không phá vỡ một hệ thống ổn định nó chỉ phơi bày một hệ thống vốn đã mong manh từ trước.

Bởi thế nhiều người đã nhầm khi cho rằng nếu không có cú sốc đầu tiên thì sẽ ổn, nếu vấn đề đầu tiên được gỡ thì sẽ ổn. Nên đã vội vã lạc quan lại khi “dựng lại miếng domino đầu tiên” mà lờ đi dòng domino vẫn đang đổ.

Sau cùng ta có thể đi đến một đúc kết:

Nhiều “Thiên Nga Đen” thực chất là “Thiên Nga Trắng” chúng là hệ quả tất yếu của những mất cân bằng đã tích lũy từ trước.

Và sai lầm lớn nhất của con người không phải là không dự đoán được biến cố, mà là: Cố tình không nhìn thấy những vết nứt đã tồn tại từ rất lâu trước khi hệ thống sụp đổ.

Góc nhìn riêng cũng có lẽ còn nhiều tranh cãi, cảm ơn mọi người đã đọc.

Cre: Trương Đắc Nguyên