Đánh đổi để tăng trưởng là đánh đổi điều gì?

Thế kỷ XVIII nhà nước Phổ cần nguồn thu từ gỗ và bắt đầu tìm cách khai thác các khu rừng nguyên sinh tuy vậy họ gặp một vấn đề: chúng vô cùng hỗn loạn. Nhiều loài cây khác nhau, nhiều độ tuổi khác nhau, khoảng cách giữa các cây không đều, sự um tùm khó tiếp cận và khai thác, chúng không tuân theo bất cứ quy luật nào cả. Họ không thể lượng hóa được toàn bộ khu rừng theo bất cừ tiêu chuẩn kế toán nào hết.

Rất nhanh chóng, các kỹ sư lâm nghiệp đã chặt bỏ những cây cổ thụ, đạt điều kiện khai thác. Sau đó, trồng lại những cây mới thay thế theo hàng. Cùng một loài cây, cùng độ tuổi, hàng lối ngay ngắn, thẳng tắp.

Người Đức gọi chúng là Normalbaum: Cây chuẩn lý tưởng, đơn vị tính toán sản lượng và quy hoạch rừng trong khoa học lâm nghiệp. Một khu rừng giờ đây được tiêu chuẩn hóa, có thể đếm được, đọc được và hiểu được.

Thế hệ đầu tiên, phương pháp này tỏ ra hiệu quả. Sản lượng ổn định, doanh thu từ gỗ dồi dào. Nhưng rồi đến những thế hệ kế tiếp, nhưng khu rừng chết dần. Hệ thống canh tác độc canh không cho phép các khu rừng có khả năng phục hồi khi thiếu sự đa dạng loài, thiếu cơ chế kiểm soát dịch bệnh, thiếu đa dạng về độ tuổi khiến quần thể một khi đã suy yếu không có khả năng tái phát triển, hệ rễ suy yếu, thảm thực vật rừng mất đi khiến đất đai ngày càng cằn cỗi... Trật tự trong hỗ loạn của rừng già bị phá vỡ và trở thành thảm họa và những khu rừng khoa học của Phổ sụp đổ trong vòng 80 năm. Người Đức gọi hiện tượng này là Waldsterben, rừng chết. [1]

Trong Seeing Like a State, xuất bản năm 1998, James C. Scott gọi đó là chuẩn "legibility", tính dễ đọc hay dễ hiểu, điều mà các thể chế nắm giữ quyền lực quốc gia mô hình hóa các yếu tố xã hội phục vụ cho mục đích quản lý. Không thể cai trị mà không hiểu xã hội. Tuy nhiên, tương tự các kỹ sư lâm nghiệp Phổ làm cho một thứ trở nên dễ hiểu hơn vẫn không thể nào khiến họ hiểu được khu rừng. Thực tế có một khoảng cách rất lớn giữ những nhà Lâm nghiệp so với cây thông Na Uy mà hạ nhìn thấy và còn xa hơn so với khu rừng nguyên sinh ban đầu. Khoảng cách đó cũng là khoảng cách giữa người nắm giữ và hoạch định chích sách và người dân của mình. Ông cho rằng, các công dân hay trong phạm vi khảo sát của ông là các nông dân có sự liên hệ mật thiết với đất đai, ruộng đồng, sự gắn kết làng xã tương trợ lẫn nhau là những khu rừng mà mỗi cá thể tìm cách sinh tồn và duy trì thu nhập ở mức tối thiểu. Những tác động từ chính sách lên mạng lưới theo cách quy hoạch từ trên xuống, dù là với với mục đích tốt đẹp đều có rủi ro tác động lên sự tồn tại của từng cá thể và toàn khu rừng. Nếu như rừng thông Na Uy lụi tàn, thì một quần chúng nông dân có thể phản kháng theo rất nhiều cách khách nhau và có những cách gây ra thảm họa. Một vị vua ở kinh thành không thể hiểu rõ ngôi làng cách đó hàng trăm cây số bằng những bô lão và những lệ làng được đúc kết từ hàng trăm năm để duy trì trật tự và sinh kế cho từng cá thể. Cũng cần nói thêm, tính dễ hiểu "legibility" không phải vấn đề, vấn đề nằm ở mô hình kế hoạch hóa tập trung xung đột với một hệ thống không được nắm bắt đầy đủ.

Sự phản kháng của công dân có thể rất gần gũi như Trong [The Power of Everyday Politics, How Vietnamese Peasants Transformed National Policy.” Ithaca: Cornell University Press 2005], Kerkvliet cho rằng, chính các nông dân đã làm chính sách tập thể hóa nông nghiệp của Việt Nam sụp đổ. Chính sách phi tập thể hóa bắt đầu ở cấp độ địa phương ở chính những người nông dân qua hình thức "khoán chui" trước 1986 hay còn gọi là khoán hộ, là hình thức giao đất, sản phẩm nông nghiệp trực tiếp đến từng hộ gia đình xã viên thay vì tập thể. Cuối cùng, khi làm cho cá nhân họ làm tốt hơn tất cả những gì mà hợp tác xã có thể làm được. Điều này cũng tương tự cách mà người dân tái lập "kinh tế vỉa hè" sau những đợt càn quét của chính quyền thành phố. Nhưng đôi khi, sự phản kháng cũng rất khủng khiếp như phong trào nổi dậy của nông dân Đông Nam Á như Saya San ở Miến Điện, phong trào chống thuế ở Trung Kỳ và Xô Viết Nghệ Tỉnh ở Nghệ An.

Ngày nay, xung đột đó vẫn thường xuyên căng thẳng tuy vậy khác với trước đây nó đang được biện minh bằng sự... phát triển của Quốc gia, một khái niệm bao gồm hai yếu tố: phát triển & quốc gia. Ở phát triển, mọi sự đánh đổi quy về tăng trưởng GDP và ở quốc gia, nó đều đỏi hỏi sự hi sinh của cá thể cho dân tộc. Đây là sự quy giản có phần nguy hiểm.

[1] THE CONCEPT THAT EXPLAINS EVERY REGULATION YOU HATE https://dutchrojas.substack.com/.../the-concept-that...
Ẩn bớt