Điện mặt trời vẫn là “miếng mồi ngon” để khai thác, nhưng chỉ giành cho người biết “lối chơi”

Quan điểm đầu tư

• Việt Nam đang có những lợi thế thúc đẩy cho Solar Power phát triển
• Vấn đề đồng bộ trong phát triển nguồn điện với hạ tầng truyền tải điện
• Vấn đề kỹ thuật: Mạnh đầu tư điện, nhẹ xử lý pin

Cùng với xu hướng năng lượng sạch, điện mặt trời ngày càng được nhiều người biết đến và sử dụng, trong đó điện mặt trời áp mái (Rooftop) và nông trại điện mặt trời (Solar Farm) là hai khái niệm phổ biến.



Nông trại điện mặt trời (Solar Farm/Community Solar) là gì?

Là hệ điện mặt trời tập trung, nghĩa là được tạo nên từ một số lượng lớn tấm pin năng lượng mặt trời được lắp đặt trong cùng một khu vực/diện tích xác định. Đây là hệ điện mặt trời quy mô lớn có thể lên đến hàng trăm Megawatts, do đó nhược điểm dễ thấy nhất của dự án này là cần có một diện tích rất lớn. Nếu muốn, ta cũng có thể lắp đặt các tấm pin Solar Farm có khả năng xoay theo hướng mặt trời di chuyển để tối đa hóa sản lượng điện được tạo ra.

Điện mặt trời áp mái (Rooftop Solar) là gì?

Là hệ thống mà trong đó các tấm pin mặt trời được lắp đặt ngay trên mái nhà của các hộ gia đình hoặc cơ sở sản xuất/kinh doanh. Hầu hết lượng điện tạo ra từ các tấm pin này được sử dụng ngay tại chỗ, nếu thiếu sẽ được bổ sung từ lưới điện quốc gia, và nếu dư sẽ được chuyển ngược lên lưới để bán. Xét về quy mô, điện mặt trời áp mái có cả quy mô nhỏ (hộ gia đình), trung bình (cơ sở sản xuất/kinh doanh) và quy mô lớn (nhà máy, khu công nghiệp). Như vậy có thể nói đây là hình thức điện phân tán – nằm rải rác thay vì tập trung lại một chỗ – với ưu điểm nổi bật là tận dụng được diện tích mái nhà có sẵn, giảm bớt sự lệ thuộc của khách hàng vào công ty cung cấp điện công như EVN.



Lợi thế thúc đẩy cho Solar phát triển ở nước ta:

1. Điều kiện thời tiết khí hậu tốt – Lượng bức xạ năng lượng mặt trời có thể đảm bảo ở mức cao
2. Nước ta có Chính sách khích khuyến phát triển năng lượng sạch
3. Cơ sở hạ tầng đường dây tải điện quốc gia đủ truyền tải khối lượng lớn điện năng

Mặc dù đang là trend và nhìn thấy có nhiều cơ hội, nhưng Solar cũng gặp phải những rủi ro chính sách và nhiều vấn đề cần giải quyết.

Ở nước ngoài đã có khá nhiều bài học. Còn ở Việt Nam:

1. Thiếu đồng bộ trong phát triển nguồn điện với hạ tầng truyền tải điện và không có biện pháp đảm bảo đồng bộ: Solar Farm triển khai rất nhanh, hạ tầng truyền tải không theo kịp. Nhiều nhà đầu tư ồ ạt tham gia lại đã khiến đường dây truyền tải không đáp ứng đủ số lượng lớn các trang trại cùng hoạt động. Nhà nước độc quyền trong truyền tải điện và chưa có những điều kiện để đảm bảo cho việc nguồn lực của xã hội sẽ được đầu tư vào hệ thống truyền tải điện. Chính vì vậy, với nguồn lực rất hạn chế của ngân sách nhà nước, cũng như nguồn lực của Tập đoàn Điện lực quốc gia EVN, việc đầu tư, nâng cấp, cải thiện và hoàn thiện hệ thống truyền tải điện còn chậm. Việc tập trung quá lớn một số dự án điện mặt trời do ưu thế của bức xạ nhiệt cao ở khu vực của các tỉnh miền Trung như Ninh Thuận và Bình Thuận, các dự án khác đang chững lại, các trạm biến áp khiến các dự án điện mặt trời vận hành nhưng không thể giải toả hết công suất, mới dừng ở mức 30-40%.
2. Vấn đề thứ 2 là vấn đề nhiều doanh nghiệp gặp phải nhất, là Kỹ thuật.

Ở Úc đã gặp tình trạng này. Điện mặt trời quá phát triển, dẫn tới việc vào khung giờ trưa, nhu cầu điện lưới không cao, nhưng khi tắt nắng là nhu cầu điện lưới tăng mạnh, trùng với giờ cao điểm sinh hoạt tối.

Quay lại với bài toán kinh tế, cũng thấy là các doanh nghiệp Solar sẽ kéo các doanh nghiệp khác lỗ, khi triển khai thị trường điện cạnh tranh. EU đã gặp phải vấn đề này vào năm 2013, vì vào giờ trưa nắng, Solar bán ngược vào điện lưới, dẫn tới cung vượt cầu quá nhiều, làm giá điện âm.

Mạnh đầu tư điện, nhẹ xử lý pin

Hiện nay các nhà máy điện, chỉ có rất ít dạng có thể kéo công suất lên nhanh trong thời gian ngắn. Đa phần phải chạy, khởi động rất lâu để đạt đến mức đỉnh. Đồng nghĩa với việc, một khi tắt nắng là cả mạng lưới điện sẽ sụp nếu mấy ông nhà máy điện khác chờ giá tăng mới bán lại.

Nhiều doanh nghiệp cố giải quyết bằng vấn đề pin dự trữ, nhưng pin dự trữ tuổi thọ không cao, hầu hết các tấm pin đã dùng hết tuổi thọ sẽ phải bỏ vì tái chế còn tốn nhiều chi phí hơn cả thay mới. Việc thay thế thường xuyên nên vẫn có thể sẽ ảnh hưởng tới môi trường. Với bối cảnh xã hội Việt Nam, người dân có thể sẽ đập nhỏ, vứt bừa bãi như rác thải thông thường. Do đó, vấn đề xử lý ô nhiễm từ chất thải của các tấm panel điện mặt trời tại Việt Nam cấp thiết hơn so với các nước khác. Chất lượng của tấm pin năng lượng quyết định tỷ lệ rác thải ra môi trường. Nếu đầu tư làm pin chất lượng cao, tuổi thọ lên đến 30 năm, từ các quốc gia phát triển, đã có kinh nghiệm làm năng lượng tái tạo mấy chục năm qua như Đức, Pháp, Ý, Úc... giá thành rất cao.

=> Điều này rõ ràng sẽ ngược lại với quan điểm của năng lượng tái tạo là nguồn năng lượng rẻ và bảo vệ môi trường.

Trong khi cán bộ và nhân dân những địa phương có pin năng lượng này rất hoang mang trước tình trạng sử dụng tràn lan, các dự án điện mặt trời phát triển như vũ bão, người đứng đầu ngành đã có phương án gì? Hay đổ thừa cho địa phương và nói rằng có quy định của luật về xử lý, rồi chủ đầu tư sẽ có trách nhiệm xử lý pin năng lượng mặt trời.

“Sau này, pin đó dùng làm gì? Dùng để nướng bò một nắng hay sao? Vì vùng lòng chảo của chúng tôi có đặc sản là bò một nắng, heo một nắng. Những tấm pin đó sẽ xử lý ở đâu? Đưa lên mặt trăng hay là dùng để tiếp tục làm món đặc sản bò một nắng?” – một nữ đại biểu Gia Lai phát biểu.

Trong các tấm pin quang điện có một số chất gọi là kim loại nặng, tuy chỉ 3 - 5% nhưng không phân hủy được, khi ngấm xuống đất sẽ gây ô nhiễm nguồn đất, nguồn nước giống tro xỉ từ các bãi than thải khi sử dụng nhiệt điện than. Các tấm panel, tuy không phát thải hằng ngày nhưng với số lượng các dự án cả trung tâm và nhỏ lẻ đang ngày càng phát triển mạnh mẽ như hiện nay sau giai đoạn sử dụng khoảng 15 - 20 năm nữa, số lượng tấm pin thải ra cũng phải chất thành núi, khi đem chôn lấp sẽ ngấm vào đất rất nhiều chất ô nhiễm, ảnh hưởng đến sức khỏe con người.

“Trên thế giới, thực ra không có nước nào quy định rõ ràng, đầy đủ các quy định về việc xử lý các tấm pin sau khi hết hạn. Tuy nhiên ở nước ngoài, họ có nhà máy sản xuất tại chỗ, khi sản xuất các tấm pin này, Chính phủ đã yêu cầu sử dụng công nghệ khử bỏ lượng kim loại nặng. Đối với các nước phải nhập khẩu, điều kiện khử bỏ kim loại nặng hoặc “ứng trước” chi phí xử lý rác thải thông qua giảm giá thành có thể đã được ràng buộc trong hợp đồng. Trong khi tại Việt Nam hầu hết là lắp ráp, đi mua, không ràng buộc cụ thể các điều kiện này trong hợp đồng mua bán và cũng không kiểm tra lại khi nhập về”.

Hiện tại, các quy định đề cập trong Thông tư 18 của Bộ Công thương chỉ “lớt phớt”, không có ràng buộc trách nhiệm. Các doanh nghiệp hứa sẽ chịu chi phí xử lý rác thải từ những tấm pin năng lượng mặt trời, người dân không phải bỏ tiền. Tuy nhiên tất cả chỉ là ràng buộc trên lời hứa, như 1 điều khoản thêm vào cho đủ thủ tục trong bối cảnh cấp thiết đầu tư các nhà máy điện mặt trời để kịp thời bù đắp thiếu hụt điện trong nước. Chưa có chế tài cưỡng chế, đảm bảo rằng nếu các nhà sản xuất, nhà đầu tư không thực hiện đúng cam kết thì sẽ phải đền bù, chịu trách nhiệm. Quy định mỏng này có thể dẫn đến một tương lai màu xám như điện than, đánh giá tác động môi trường yêu cầu phải khử bỏ phần kim loại nặng nhưng vẫn không có đủ chế tài để làm, để xử lý, khiến điện than trở thành một trong những nguyên nhân lớn nhất gây ô nhiễm và biến đổi khí hậu.

• Tóm lại, việc xử lý tấm pin năng lượng mặt trời hết hạn sử dụng vẫn còn bỏ ngỏ, chưa có phương án giải quyết triệt để.

Nhìn kỹ thì Solar Power khá hay, nhưng ở tầm vĩ mô sẽ là khủng hoảng nếu không kiểm soát tốt, để chạy tràn lan. Việt Nam đang có chính sách tốt (Quyết định số 13/2020/QĐ-TTg về cơ chế khuyến khích phát triển điện mặt trời tại Việt Nam và có hiệu lực thi hành từ ngày 22 tháng 5 năm 2020), nhưng vài năm nữa, khi công suất đã đủ, điện mặt trời gần đạt đến mức bão hòa thì đương nhiên nhà nước sẽ cắt các chính sách hỗ trợ để dồn ưu tiên cho mảng khác. Hiện tại, do nhu cầu về điện gấp để hút vốn ngoại, nên ưu tiên cho điện mặt trời sẽ tốt hơn, vì phần xây dựng nhanh. Những doanh nghiệp làm trong lĩnh vực này, chủ yếu xin được chính sách dựng lên xong là bán, rủi ro để lại cho người mua. Đặc biệt, những doanh nghiệp nào ký được 8 - 9 UScents/kWh còn có hiệu quả, nhưng sau khi xuống 6 – 7 UScents/kWh thì khá khó khăn và thậm chí là có thể bị lỗ. Solar Power chỉ giải quyết cục bộ, còn để an toàn cho sản xuất thì vẫn nên sử dụng điện truyền thống, tránh những đoạn nguy hiểm khiến sụt áp hoặc tăng áp, ảnh hưởng máy móc sản xuất.

Rooftop và Solar Farm đều có ưu và khuyết điểm riêng nhưng nếu xét tổng thể, nhất là tại Việt Nam thì ta có thể nhận thấy Rooftoop đặc biệt hữu ích về cả khía cạnh tài chính lẫn tác động đến môi sinh. Ngoài ra, hệ điện mặt trời Rooftop đang là xu hướng năng lượng sạch tương lai và được dự báo sẽ được ưu tiên hơn Solar Farm vì những thế mạnh không thể chối cãi.

• Rooftop cho dân cư thường là bán vật tư và ăn phí thi công, và vì bán cho dân nên đòn bẩy cũng tương đối tốt, thường được ứng trước tiền, nên tiền quay vòng rất nhanh. Còn Rooftop cho doanh nghiệp thì thường ở dạng đấu thầu, cạnh tranh cao, tiền chậm hơn. Mặt khác, Rooftop còn ăn thêm được phần nhà xưởng cho thuê ở dưới nữa. Có đội đầu tư làm cả nuôi gia công cho Masan và các tập đoàn thực phẩm của nước ngoài, chăn nuôi theo quy trình của họ hoặc là cho thuê lại nhà xưởng.
• Solar Farm sẽ rẻ hơn để xây dựng và vận hành so với Rooftop. Khi lắp đặt một Solar Farm thì cần mua các tấm pin mặt trời và các thiết bị khác với giá rẻ hơn vì mua số lượng lớn sẽ có mức chiếc khấu tốt, cũng như đảm bảo đất đai cần thiết. Các dự án điện mặt trời ở quy mô lớn thường sẽ có ít nhất 1MW, có khả năng cung cấp cho khoảng 200 hộ gia đình. Chi phí sẽ dao động dựa trên một số yếu tố như vị trí và số giờ nắng có sẵn (khoảng 10-15 triệu/watt). Nhưng Solar Farm thì rủi ro chính sách cao hơn.

Lưu ý: Bài viết chỉ mang tính chất chia sẻ quan điểm, không khuyến nghị mua/bán. Rất mong nhận được những ý kiến đóng góp và chia sẻ từ mọi người.
Thông tin liên hệ: Ánh - 0349891061 (Phone/****)