Khoản dự phòng 6.500 tỷ của PLX là "giấu lãi" hay phản ánh đúng thực tế?

Gần đây trên thị trường xuất hiện khá nhiều ý kiến cho rằng khoản trích lập dự phòng giảm giá hàng tồn kho khoảng 6500 tỷ đồng của Xăng dầu Petrolimex (PLX) là “quá đáng”. Thậm chí có quan điểm cho rằng doanh nghiệp bán xăng dầu thực chất vẫn có lãi lớn nhưng đã “giấu lãi” thông qua khoản mục kế toán này, theo cách nhìn đó, nếu loại bỏ dự phòng, PLX có thể đang “lãi +5900 tỷ” chứ không lỗ hơn -600 tỷ như hiện nay.

Thực ra, việc trích lập dự phòng hàng tồn kho luôn có một mức độ ước tính nhất định, do đó có yếu tố chủ quan. Đã nhiều trường hợp từ các ngành nghề khác nhau, doanh nghiệp lụa chọn ghi chi phí nhiều hơn khi hàng hóa biến động mạnh để làm “mượt” hoặc làm “của đề dành” cho các kỳ sau (income smoothing làm phẳng lợi nhuận đấy). Vì vậy nếu phủ nhận giả định này cũng không đúng.

Tuy nhiên, khi xem xét lại quá trình lâu dài hoạt động của PLX trong nhiều kỳ trước, cùng với diễn biến giá xăng dầu và cùng với vai trò đặc biệt của Petrolimex thì việc lỗ lớn như trên hoàn toàn bình thường. Có rất nhiều bằng chứng cho thấy khoản lỗ này nhiều khả năng là lỗ kinh tế thực sự, không phải sản phẩm của kỹ thuật kế toán.

Nó không phải kiểu “ lỗ bất thường, che giấu đằng sau là kho báu” như cổ đông đầu tư dầu khí coi đây là miếng mồi béo bở.

Theo kế toán về hàng tồn kho, doanh nghiệp sẽ ghi nhận theo nguyên tắc: Giá thấp hơn giữa giá gốc và giá trị thuần có thể thực hiện được.

Nếu hàng hóa là xăng dầu mua với giá cao + nhưng trên thị trường tại thời điểm báo cáo giá xăng dầu đã giảm nhiều, giảm hơn đáng kể so với lúc mua vào thì:

=> Doanh nghiệp ghi cho “khoản dự phòng giảm giá hàng tồn kho” tăng đột biến

Đơn giản thì vì giá trị thuần khi bán ra bây giờ thấp hơn giá gốc. Khoản này cũng phản ánh chênh lệch tạm thời tức là có thể hoàn nhập khi giá xăng dầu phục hồi... tuy nhiên có thể sẽ không phải phục hồi ngược đâu.

Tiếp theo ta cần lưu ý rằng Petrolimex chỉ giữ hàng tồn kho khoảng 18 ngày mà thôi, tức là 18 ngày là bán hết kho xăng dầu của tập đoàn rồi.

Tiếp theo vào diễn biến giá xăng dầu đặc biệt trong 2026 ta có các giai đoạn cần chú ý như sau :

(1) Tháng 1-2 năm 2026 giá xăng dầu ổn định 19.000-20.000 thì tồn kho của PLX chắc chắn chỉ ổn định như bình thường.

(2) Từ ngày 01/3 tới 24/03 giá xăng tăng một mạch lên đỉnh cao nhất 33.700 đông/lít. Đây là giai đoạn PLX sẽ phải đi nhập khẩu mạnh, thậm chí có thể là nhập mạnh hơn nhiều lần bình thường cho dự trữ lâu dài.

(3) từ 24/03 đến 31/03 giá xăng giảm về 23.700đ

Như ta đã nói tồn kho xăng dầu của PLX chỉ khoảng 18 ngày, vậy tại thời điểm 31/03/2026 khi lập báo cáo tài chính PLX sẽ có:

• Giá bán xăng dầu thực hiện được tại thời điểm đó ghi nhận 23.700đ
  
  
• Còn giá xăng dầu nhập khả năng sẽ trải dài từ khoảng ngày 10/03 đến ngày 31/03. Giá trung bình mình tính ra là 28.170 đồng
  

=> Giảm 15,9% tạm ước tính

Giá trị hàng tồn kho giá gốc cuối kì là 36.266 tỷ đồng, giảm 15% của nó là khoảng 5600 tỷ đồng cũng chỉ “hơi” gần với mức dự phòng 6500 tỷ đồng thôi nhưng then chốt là :

• PLX đã phải tăng nhập xăng dầu hơn bình thường để dự trữ và ta không thật sự biết PLX ra quyết định nhập khẩu mạnh là khi nào?
  

Trong đầu tháng 3 và khi căng thẳng ở Iran leo thang, vấn đề đảm bảo nguồn xăng dầu năng lượng quốc gia đã được coi là đặc biệt quan trọng, từ thông điệp chính phủ và báo chí đều nhấn mạnh. Nếu PLX phải nhập mạnh trong gia đoạn giá xăng dầu lên đỉnh, hơn 30.000đ/lít thì hoàn toàn hợp lý cho khoản lỗ 6500 tỷ (900 tỷ thêm đó thực ra nó chỉ là 3% của hàng tồn kho mà thôi, chỉ cần giá nhập cao hơn 1 chút là đạt)

Nên khoản lỗ trên không vô lý, nó hoàn toàn có thể đã ghi nhận đúng bản chất một tổn thất thực đã tồn tại. PLX mua giá cao và phải mua số lượng lớn hơn bình thường nhưng giá ngoài thị trường định lại một mức thấp hơn đáng kể thì tài sản mất giá.

Cơ bản thì các dữ liệu thị trường đủ để giải thích phần lớn khoản lỗ là hợp lý. Nên cho rằng PLX “giấu lãi” là thiếu cơ sở hơn.

Còn khả năng hoàn nhập ??? thì vẫn lại trên việc hàng tồn kho của PLX khả năng chỉ tồn tại không đến 1 tháng. Đã qua 1 tháng qua giá xăng dầu khá bình ổn... thì phần hàng tồn kho đã dự phòng này khả năng đã bán hết ở giá hiện tại, không có hoàn nhập.

Chỉ có cơ sở nếu giá xăng tăng trở lại thì tồn kho giá thấp sẽ bắt đầu được bán giá cao hơn. Tuy nhiên lúc đó lại có khả năng PLX phải giữ ổn định giá theo mệnh lệnh thì cũng không có lợi nhuận.

Thực ra từ trong hình dưới đây ta cũng đã thấy ... PLX thường xuyên lỗ lớn khi giá xăng dầu giảm mạnh, nhưng nếu ai kì vọng khi giá xăng dầu ổn định hoặc PLX sẽ đột biến lãi lớn lớn trong kỳ sau ... thì đồ thị cho thấy không xảy ra chuyện đó.

Cre: Trương Đắc Nguyên