Là con buôn chứng, chúng ta nhìn về vụ tàu bay giấy Jet Star

http://www.bbc.co.uk/vietnamese/vietnam/2010/01/100111_ngxnghia_jetstar_hedging.shtml

Dư luận thế giới đang theo dõi việc hãng hàng không Jetstar Pacific gặp khốn khó tại Việt Nam khi nguyên Tổng giám đốc là người Việt bị bắt giữ và hai Phó Tổng giám đốc là kiều dân Úc không được phép rời khỏi Việt Nam.
Nguyên nhân là những lỗ lã nghiêm trọng khi Jetstar thực hiện nghiệp vụ phòng ngừa rủi ro giá xăng dầu, fuel hedging, năm 2008.
Vậy "fuel hedging" là gì, rủi ro của nó ra sao? Đài BBC đã hỏi chuyên gia kinh tế Nguyễn Xuân Nghĩa hiện đang sống tại California, Hoa Kỳ về câu chuyện khó tin này.
Nguyễn Xuân Nghĩa: Trong lãnh vực kinh doanh, người ta phải lấy những quyết định mà chưa thể biết trước được tình hình giá cả của thị trường, vì vậy, doanh nghiệp nào cũng phải tìm cách phòng ngừa trước. Trên thị trường tài chính, người ta mở ra cơ hội đầu tư và giao dịch cho loại nghiệp vụ phòng ngừa ấy, gọi là "đầu tư đối xung" mà ta có thể tưởng tượng ra như đóng chốt ở cả hai đầu.
Thí dụ như giao hẹn mua trước một mặt hàng loại A với giá nào đó, trong hạn kỳ nào đó, nhưng đồng thời cũng giao hẹn bán ra một mặt hàng loại B. Nếu giá hàng A mà giảm so với lời giao hẹn thì ta lỗ, nhưng vì quan hệ gắn bó giữa hai mặt hàng A và B, nếu A giảm giá thì B tất nhiên tăng giá và mình sẽ có lời nhờ loại hàng B để bù cho khoản lỗ của A. Đó là nguyên tắc chung về loại nghiệp vụ ta gọi là phòng ngừa rủi ro.
Ông Nguyễn Xuân Nghĩa cho hay điều tra pháp lý là cần thiết nhưng không dễ dàng.


Trở lại chuyện Jetstar, vì xăng dầu là nhiên liệu chính cho máy bay và là yếu tố quyết định vì phí tổn hay lời lỗ, hầu hết các hãng hàng không đều có nghiệp vụ mua xăng dầu theo thể thức giao hẹn trước về giá cả trong tương lai. Mua trước với tỷ trọng nhiều hay ít trong tổng số dự trù tiêu thụ là một quyết định chiến lược. Mua với giá nào, cao hay thấp hơn giá hiện hành là một quyết định khác. Và nếu dự đoán sai tình hình giá cả - như giá thực tế lại giảm so với giá cam kết trên hợp đồng giao dịch thì công ty bị lỗ. Hãng hàng không lớn nhất của Mỹ là United là lỗ tám chín trăm triệu USD vì nghiệp vụ mua hớ như vậy. Ngược lại, hãng Southwest của Mỹ lại lời lớn vì đoán trúng tình hình giá cả xăng dầu. Vào năm 2008, Jetstar đã đoán sai hai đợt chốt giá như vậy nên có thể bị lỗ tổng cộng hơn ba chục triệu đô la Mỹ.
BBC: Nếu chúng ta nhớ không lầm thì giá dầu thô năm 2008 đã có những xoay chuyển rất mạnh, với những đợt lên xuống bất ngờ, có phải đó là lý do không?
Nguyễn Xuân Nghĩa: Tôi xin nói về bối cảnh trước. Vì lý do cả kinh tế lẫn an ninh, giá dầu thô đã chạm 100 đôla một thùng vào ngày đầu năm rồi lên tới kỷ lục cổ kim là 147 đồng một thùng vào ngày 10 tháng Bảy năm đó. Khi ấy, kinh tế Mỹ đã bắt đầu bị suy trầm kể từ tháng 12 năm 2007 và thế giới dự đoán là nạn suy trầm sẽ kéo sang năm 2008. Năm đó, khủng hoảng tài chính lại bắt đầu manh nha tại Âu châu rồi bùng nổ tại Mỹ, với tập đoàn Bear Sterns vỡ nợ hồi tháng Ba, Goldman Sachs rồi AIG phá sản hồi tháng Chín, nên kinh tế thế giới bị chấn động.
Khi dầu thô mà tăng quá 120 đồng một thùng thì tự thân đấy cũng đã là yếu tố phí tổn đánh sụt sản xuất kinh tế, và làm giảm số cầu. Huống hồ lúc ấy thế giới vướng vào suy trầm toàn cầu, yêu cầu về dầu thô phải giảm, dẫn đến giá dầu còn giảm nặng hơn. Trong hoàn cảnh ấy, tôi không hiểu vì sau Jetstar lại chốt giá lần đầu là 126 đôla một thùng vào cuối tháng Năm năm 2008 và lần thứ hai vào ngày chín tháng Bảy năm 2008 với giá 136 đôla một thùng, cam kết cho tới tháng Năm của năm 2009. Khi ấy, họ tưởng là đúng vì hôm sau dầu thô đụng đỉnh là 147 đồng. Nhưng từ đỉnh cao ấy, giá dầu đã sụt rất mạnh và hai lần đóng chốt với giá quá cao như vậy đã khiến Jetstar bị lỗ gần 32 triệu Mỹ kim.
BBC: Nếu các công ty hàng không mà mua xăng, hay dầu thô theo lối ấy và bị lỗ thì ai chịu trách nhiệm? Giám đốc tài chính có bị kỷ luật không?
Nguyễn Xuân Nghĩa:Tất cả tùy thuộc vào điều lệ công ty và thông thường khoản lỗ này là một sai lầm kỹ thuật nên những người hữu trách, từ Tổng giám đốc tới Giám đốc tài chính đều phải chịu trách nhiệm, bị khiển trách, cắt bớt các khoản bổng lộc hoặc bị sa thải.
Nhưng trách nhiệm về pháp lý, về tổn thất tiền bạc hay phạm luật, chỉ xảy ra nếu có sự cố tình làm sai, làm lỗ để trục lợi. Việc điều tra về pháp lý vì vậy vẫn là cần thiết, nhưng không dễ dàng.
Nếu không khéo, Viẹt Nam có thể bị mang tiếng khi quá nặng tay trong một vụ kinh doanh lỗ lã và chứng tỏ tính chất đa nghi, thiếu am hiểu chuyên môn và nhất là thô bạo trong cách hành xử. Giới đầu tư quốc tế thì đã quen với những tai nạn lỗ lã như vậy, nên hành xử có khác và họ theo dõi cách xử lý của chính phủ Việt Nam. Hậu quả sẽ là sự hoài nghi về môi trường đầu tư tại Việt Nam trong thời điểm rất nhạy cảm hiện nay.