Mức Hộ Kinh doanh chịu thuế hợp lý hiện nay

Mấy hôm nay tôi đọc quá nhiều đề xuất về ngưỡng doanh thu hộ kinh doanh: người nói 1 tỷ, người nói 2 tỷ, người nói 3 tỷ. Bối cảnh hiện nay là từ kỳ tính thuế 2026, ngưỡng trong luật đang là 500 triệu đồng/năm; Bộ Tài chính đang nói tới phương án có thể nâng lên tối đa 1 tỷ, có ý kiến thẩm tra đề nghị nghiên cứu mức khoảng 2 tỷ, và Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa đề xuất 3 tỷ. Nhưng đọc mãi tôi vẫn thấy thiếu một thứ: logic tính số.
Toàn nói “nhân văn”, “phù hợp thực tế”. Mà thực tế là gì?

Thực tế không thể là kiểu sáng kêu 500 triệu, bị phản ứng thì chiều nâng lên 1 tỷ, mai lại nói 2 tỷ, 3 tỷ như trả giá ngoài chợ. Nghe thì có vẻ mềm hơn, dễ chịu hơn, nhưng nếu không có công thức, nó rất giống một cuộc mặc cả trong điều kiện bất đối xứng thông tin.

Người dân nghe có thể thấy: “Ồ, tốt hơn rồi.”

Nhưng đó nhiều khi là cảm giác nhẹ nhõm trước mắt thôi.

Còn sức nặng thật vẫn đè trên lưng họ ở phía sau.

Trong kinh doanh, có một câu rất đời: người mua có thể mua lầm, chứ người bán thì ít khi bán lầm. Làm chính sách cũng vậy. Nếu người thiết kế luật không chỉ ra được vì sao là 1, 2 hay 3 tỷ, thì con số đó dễ thành một mức nghe có vẻ hợp lý, nhưng chưa chắc đã đúng bản chất đời sống hộ kinh doanh.

Thế nên tôi thử giải bài này theo cách rất đơn giản.

Ngưỡng chịu thuế nên hiểu là điểm hòa vốn kinh tế của hộ kinh doanh.

Tức là đến mức doanh thu nào đó, hộ mới bắt đầu có “lời” thật để tính chuyện nộp thuế.

Vì với hộ kinh doanh nhỏ, cái gọi là lợi nhuận nhiều khi chưa phải lợi nhuận. Nó chỉ là tiền công của chính chủ hộ. Nếu một hộ buôn bán cả năm, sau khi trừ hết chi phí mà phần còn lại chỉ ngang một người đi làm công ăn lương chưa phải đóng thuế thu nhập cá nhân, thì bản chất là họ chưa có lời để đánh thuế. Họ chỉ đang lấy công làm lời.

Tôi lấy luôn chuẩn đang áp cho người làm công ăn lương làm mốc. Từ 2026, mức giảm trừ gia cảnh là 15,5 triệu đồng/tháng cho người nộp thuế và 6,2 triệu đồng/tháng cho mỗi người phụ thuộc. Nghĩa là: một người nuôi 2 con thì ngưỡng chưa chịu PIT là 27,9 triệu/tháng; còn mô hình hai vợ chồng cùng làm, nuôi 2 con thì là 43,4 triệu/tháng.

Giờ lấy một công thức nhanh cho dễ hiểu.

Với hộ kinh doanh điển hình( giá vốn ~40%, lãi vay ~10%, hao hụt 3%, khuyến mãi, quảng cáo 5%, mặt bằng ~5-10%, lương 10-20%...), nếu quy ước phần thu nhập của chủ hộ tương đương khoảng 15% doanh thu, tức xấp xỉ một “suất lương” của chính người đứng bán thì:

Công thức tính: Ngưỡng doanh thu ≈ Thu nhập chuẩn chưa chịu PIT / 15%

Từ đó ra ngay 3 mốc rất dễ nhớ:

Một người đi làm, không phụ thuộc: khoảng 1,24 tỷ/năm.

Một chủ hộ + 2 con: khoảng 2,23 tỷ/năm.

Hai vợ chồng cùng làm + 2 con: khoảng 3,47 tỷ/năm.

Đọc đến đây thì thấy ngay vài chuyện.

Kịch bản: 1 tỷ là quá thấp.

Vì 15% của 1 tỷ chỉ là 150 triệu/năm, tức khoảng 12,5 triệu/tháng. Mức này còn chưa bằng ngưỡng một người đi làm không phụ thuộc chưa phải chịu PIT.

Kịch bản: 2 tỷ bắt đầu nghe có vẻ hợp lý hơn, nhưng vẫn thấp nếu nhìn đúng đời sống hộ gia đình.

Vì 15% của 2 tỷ là 300 triệu/năm, tức 25 triệu/tháng, vẫn thấp hơn mốc 27,9 triệu/tháng của một chủ hộ nuôi 2 con.

Kịch bản: 3 tỷ không vô lý, nhưng mới chỉ chạm sàn.

Vì 15% của 3 tỷ là 450 triệu/năm, tức 37,5 triệu/tháng. Mức này đã vượt mốc một chủ hộ + 2 con, nhưng vẫn chưa tới mốc 43,4 triệu/tháng của mô hình hai vợ chồng cùng làm nuôi 2 con.

Từ đó mới thấy, mới sáng tỏ rằng:

1 tỷ là ngưỡng quản lý. 2 tỷ là ngưỡng bắt đầu có lý. 3 tỷ là ngưỡng tranh luận được.

Còn nếu nhìn sát thực tế hộ gia đình hơn, vùng hợp lý phải quanh 2,2–3,5 tỷ, tùy anh đang nhìn mô hình 1 người hay 2 người cùng làm. Ở đây phát sinh ý tưởng cách thu tính linh hoạt là đối với HKD 1 người và HKD 2 người thì ngưỡng khác nhau, đối soát bằng việc chứng minh họ không có nhận lương ở công ty nào. Nó fair hơn, không gom chung 1 rổ con 2 chân với con 4 chân.

Nếu ai thích chuẩn bài hơn, thì dùng công thức kế toán về doanh thu hòa vốn = định phí / tỷ lệ số dư đảm phí, rồi cộng thêm phần thu nhập mục tiêu của chủ hộ. Cách tính đó chặt hơn về kỹ thuật; còn công thức nhanh ở trên chỉ để nói cho dễ hiểu. Nhưng điều đáng nói là: dù đi bằng đường nhanh hay đường chuẩn, kết luận vẫn không ủng hộ một mức thấp như 1 tỷ. Theo định nghĩa kế toán, điểm hòa vốn là mức doanh thu mà doanh thu vừa đủ bù tổng chi phí và lợi nhuận bằng 0.

Đó là lý do tôi thấy tranh luận này nên đổi câu hỏi.

Đừng hỏi: 1 tỷ, 2 tỷ hay 3 tỷ?

Hãy hỏi: ở mức doanh thu nào, hộ kinh doanh mới thật sự có lời sau khi đã tự trả cho mình một mức thu nhập tối thiểu tương đương người đi làm chưa phải chịu PIT?

Khi đặt lại câu hỏi như vậy, mọi thứ bớt cảm tính hẳn.

Và cũng từ đó mới thấy, có khi điểm nghẽn chính sách lâu nay nằm đúng ở đây:

Ta cứ bàn cách thu bao nhiêu, mà chưa bàn đủ sâu chuyện người dân còn lại bao nhiêu.

Trong khi muốn khơi thông sức dân, muốn cả nền kinh tế vươn mình, muốn không ai bị bỏ lại phía sau, thì phải bắt đầu từ chỗ rất thật này: để một hộ gia đình còn sức sống bằng công việc của họ. Vì hộ kinh doanh không chỉ là nơi mưu sinh. Nó còn là nơi giữ việc làm, tự gánh một phần an sinh xã hội, tự nuôi con cái, tự chống chọi rủi ro. Và khi hàng triệu hộ gia đình còn đứng vững, họ cũng chính là nơi tạo ra sức mua cho nền kinh tế.

Nói cách khác: giảm đúng gánh nặng cho hộ kinh doanh không chỉ là chuyện thuế. Đó là chuyện mở đường cho sức dân đi ra.

Và lúc đó mới thấy: ngưỡng chịu thuế không nên là một con số nhảy đại. Nó phải là điểm hòa vốn của một đời sống kinh doanh bình thường.

Nguồn: FB