Ngày xuân câu đối Tết

Bí ẩn câu đối Tết

[01.02.2008 21:39]


Câu đối là một hiện tượng văn hóa phổ biến được lưu truyền từ xa xưa ở Trung Quốc. Người Trung Quốc gọi câu đối là ?oDoanh liên? hay ?oĐối tử?.

Nó có ý nghĩa sâu sắc, đối vần chỉnh tề, âm điệu hài hòa với hình thức nghệ thuật độc đáo của tiếng Hán là mỗi chữ một âm. Nghệ thuật câu đối có thể nói là tài sản văn hóa quý giá của dân tộc Trung Hoa.

Câu đối thường được dán trước cửa nhà vào mỗi dịp Tết đến, trở thành biểu trưng của năm mới. Nhiều năm trở lại đây, xã hội Trung Quốc đã có nhiều chuyển biến, nhiều giá trị truyền thống được thay bằng những tập quán mới. Thị dân Trung Quốc không còn xa lạ với việc tổ chức sinh nhật theo lối phương Tây, vui Lễ Noel, Tết dương lịch hay mừng ngày Lễ tình nhân Valentinday?

Dù vậy, song song với những sinh hoạt văn hóa phương Tây được du nhập, nhiều tập quán truyền thống vẫn được bảo lưu, trong đó có tục dán câu đối vào ngày Tết. Tất nhiên, câu đối không chỉ sử dụng vào mỗi dịp Tết, mà còn được dùng rộng rãi trong nhiều bối cảnh khác nhau, như cưới hỏi chẳng hạn.

Câu đối thường có kết cấu đa dạng, câu ngắn thậm chí chỉ có 1 chữ, câu dài dài đến hàng mấy trăm chữ với nhiều hình thức như chính đối, phản đối, đối lưu thủy, đối liên câu, đối tập cú? Về đặc điểm của câu đối, dù ở bất cứ hình thức nào, nó cũng phải đảm bảo:

Thứ nhất, số chữ của hai câu phải cân nhau, câu đoạn thống nhất.

Thứ hai: Bình trắc tương hợp, âm điệu hài hòa. Theo truyền thống, trắc lên (trắc khởi), thì bình xuống (bình lạc), tức chẳng hạn chữ cuối của câu trên dùng thanh trắc, thì chữ cuối của câu dưới phải dùng thanh bình.

Thứ ba, tính chất dạng từ phải tương ứng, vị trí đối xứng với nhau, hư đối hư, thực đối thực, danh từ đối với danh từ, động từ đối với động từ? Những từ tương đối cũng phải nằm ở những vị trí tương ứng với nhau.

Thứ tư, hai câu phải có nội dung tương quan, trên dưới tiếp nhau, nhưng lại không được lặp lại.

Ngoài ra, theo truyền thống, câu đối còn phải được viết từ trên xuống dưới, khi dán phải thẳng, từ phải qua trái, từ trên xuống dưới, không dán ngược. Về hiện tượng đảo ngược chữ, thường thấy là chỉ có một chữ phúc, với ý nghĩa phúc đảo, đồng âm với phúc đáo, có nghĩa là phúc đến. Nhưng, kiểu dán chữ đó thuộc tập quán dán ?oHuy xuân? nói chung, chứ không phải câu đối. Đi kèm với câu đối có khi kèm thêm cả hoành phi. Hoành phi có thể hiểu là tiêu đề của câu đối, là chủ đề chính. Những câu hoành phi hay góp phần làm nổi bật, cũng như bổ sung thêm ý nghĩa cho câu đối.

Ở đồng bào người Hoa tại thành phố Hồ Chí Minh, tập tục dán huy xuân (một tập hợp gồm nhiều vật trang trí như hình Chiêu tài tiến bảo, các chữ Cát, Tài, hay Bách vô cấm kỵ, Xuất nhập bình an, Ngũ phúc lâm môn, Tiếp dẫn tài thần; nhà nào buôn bán thì Khai trương hồng phát?) nói chung diễn ra vào dịp trước Tết âm lịch một tuần. Khoảng gần tới ngày ông Táo lên trời, người Hoa thường mua Huy xuân về để trang trí nhà cửa. Trong đó có cả câu đối. Nhưng, không phải gia đình nào cũng dán câu đối.

Mặc dù tập quán truyền thống của người Hoa hải ngoại được bảo lưu tốt hơn tại bản xứ, nhưng riêng tục dán câu đối vào dịp Tết, ở Trung Quốc vẫn luôn phổ biến. Song, câu đối đã hình thành như thế nào? Nó ra đời từ bao giờ? Cho đến hiện tại, người ta vẫn chưa tìm ra câu trả lời.

Có người cho rằng, câu đối xuất hiện sớm nhất vào thời kỳ Tần, Hán, bấy giờ vào dịp Tết, bà con thường treo bùa Đào (Bùa đào là hai miếng gỗ lớn làm bằng gỗ cây đào) lên hai bên cửa ra vào, trên viết tên của đại thần Giáng quỷ trong truyền thuyết, dùng để trừ ma đuổi quỷ.

Về sau, để tiện người ta viết thành câu đối. Căn cứ vào sách sử ghi chép, thời Ngũ đại chúa Hậu Thục Mạnh Sưởng viết một câu đối vào đêm 30 rằng ?oTân niên nạp dư khánh, Giai tiết hiệu trường xuân?. Nhiều người cho rằng, đó là một câu đối xuất hiện sớm nhất trong sịch sử Trung Quốc. Sự thật có phải là như vậy? Vì, thời gian quá xa xôi, nguồn gốc của tập tục này đã trở thành một điều bí ẩn.

Lê Hải Đăng

Đọc và suy ngẫm thấy hiểu ra được nhiều điều.

Làm câu đối, thách họa đối, chơi câu đối... vốn là hình thức sinh hoạt độc đáo và tao nhã của người Việt Nam. Nó thể hiện trí thông minh sắc sảo, cách xử sự linh động và cao thượng, thế giới quan lành mạnh cũng như những mong ước tốt đẹp về cuộc sống thường ngày.

Tết đến, câu đối lại càng khó có thể thiếu trong niềm vui đón chào năm mới của mỗi gia đình.

Ngày xưa, câu đối thường treo lên cột, khắc trên khung mái, hoặc viết lên cổng, cửa, tường nhà, đền miếu, đình chùa... Đặc biệt, hai hàng cột gỗ hai bên bàn thờ phải treo câu đối, còn phía trên bàn thờ là hoành phi, cuốn thư. Tất cả làm cho không gian thờ cúng trở nên cân bằng vuông vức như có khuôn phép, tạo cảm giác hài hòa, trang trọng và linh thiêng.

Câu đối được làm từ nhiều chất liệu: có loại sơn son thiếp vàng để dùng lâu dài, có loại làm bằng giấy bồi (gọi là liễn) hoặc cắt bằng giấy màu, viết bằng mực nho... để dễ thay đổi theo từng năm, từng mùa cho mới, cho hợp hoàn cảnh. Ngày thường, câu đối chỉ treo trên bàn thờ. Ngày tết thì treo ở nhiều nơi, thậm chí những người ham mê và muốn giữ tục lệ cũ còn chơi câu đối giấy, dán suốt từ ngoài cổng vào trong nhà! Câu đối có thể mua sẵn hoặc nhờ, thuê người viết, nhưng hay nhất vẫn là do tự chủ nhân làm ra.

Mỗi câu đối gồm hai vế có số chữ bằng nhau, ý nghĩa và luật bằng trắc đối chọi hoặc tương hợp nhau. Câu đối thể hiện những cảm nhận sâu sắc về thiên nhiên và cuộc sống trần thế, về năm mới và mùa xuân, đề cao đạo lý cùng những quan niệm đẹp, cầu mong mọi việc tốt lành... Mơ ước năm mới vui vẻ, hạnh phúc, làm ăn phát đạt và có nhiều bạn bè. Ngày tết người ta thường dán ở hai trụ cổng câu đối:

Môn đa khách đáo thiên tài đáo
Gia hữu nhân lai vạn vật lai
(Cửa nhiều khách đến, nhiều tiền đến
Nhà có người vào, lắm vật vào)

Còn trên hàng cột ở hiên nhà thì lại thường dán câu đối ca ngợi cảnh sắc mùa xuân và niềm vui năm mới, như:

Sơn thủy thanh cao xuân bất tận
Thần tiên lạc thú cảnh trường sinh
(Non nước thanh cao - xuân mãi mãi
Thần tiên vui thú - cảnh đời đời)

Câu đối dán, treo trong nhà mang nội dung thiết thực, gần gũi hơn (dù vẫn thể hiện ước vọng chung). Có thể là câu đối cầu thọ, cầu phúc như:

Thiên tăng tuế nguyệt niên tăng thọ
Xuân mãn càn khôn phúc mãn đường
(Trời thêm năm tháng, tuổi thêm thọ
Xuân khắp thế giới, phúc khắp nhà)

hoặc câu đối cầu đức như:

Tổ tông công đức thiên niên thịnh
Tôn tử hiếu hiền vạn đại vương
(Công đức tổ tiên ngàn năm thịnh
Hiếu hiền con cháu vạn đời lưu)

hay câu đối cầu toàn (phúc - an - vinh - phú), như:

Tân niên hạnh phúc bình an tiến
Xuân nhật vinh hoa phú quý lai
(Năm mới - hạnh phúc, bình an đến
Ngày xuân - vinh hoa, phú quý về)

Dịp tết, thường phải có câu đối đỏ. Màu đỏ vốn được coi là màu rực rỡ nhất và theo quan niệm dân gian, là biểu tượng của sức sống mãnh liệt (máu, lửa). Nó vừa nổi trội vừa hài hòa với màu xanh của bánh chưng, màu vàng của hoa mai... làm tươi sáng thêm không khí tết, tạo cảm giác ấm áp trong mùa xuân mới.

Văn Hiến

Những Câu đối Tết Hay


?oThiên tăng tuế nguyệt, niên tăng thọ
Xuân mãn càng khôn, phúc mãn đường?


(Trời thêm tuổi mới, năm thêm thọ
Xuân khắp càn khôn, phúc khắp nhà)

?oTối ba mươi khép cánh càn khôn, ních chặt lại kẻo Ma vương đưa quỷ tới,

Sáng mồng một lỏng then tạo hóa, mở toang ra cho thiếu nữ rước Xuân vào?

(Hồ Xuân Hương)

?oChiều ba mươi nợ réo tít mù, co cẳng đạp thằng bần ra cửa,

Sáng mồng một rượu say túy lúy, giơ tay bồng ông Phúc vào nhà"

(Nguyễn Công Trứ)

?oTối ba mươi, giơ cẳng đụng cây nêu
Ủa ! Tết !

Sáng mồng một, lắng tai nghe lời chúc
Ồ ! Xuân !? ()


?oThịt mỡ, dưa hành, câu đối đỏ
Cây nêu, tràng pháo, bánh chưng xanh? ()

- Phước thâm tự hải (hạnh phúc nhiều sâu như biển)
- Lộc cao như sơn (của cải nhiều cao như núi)

Có là bao, ba vạn sáu ngàn ngày, được trăm cái Tết
Ước gì nhỉ, một năm mười hai tháng, cả bốn mùa Xuân. ()

Tuế hữu tứ thời xuân tại thủ
Nhân bách hạnh hiếu vi tiên.

(Năm có bốn mùa, mở đầu bằng mùa Xuân;
Người ta có trăm tính nhưng tính hiếu thảo là cần trước hết.)

Xuân tha hương, nhấp giọt rượu sầu, nhớ vòm trời đất nước !
Tết xứ người, hớp ngụm cafe đắng, thương mảnh đất quê nhà !
(Quảng Ngôn)

Tân niên hạnh phúc bình an tiến
Xuân nhật vinh hoa phú quý lai

Nghĩa là:
Năm mới hạnh phúc bình an đến
Ngày Xuân vinh hoa phú quý về.

Ðuột trời ngất một cây nêu, tối ba mươi ri là Tết
Vang đất đùng ba tiếng pháo, rạng ngày mồng một rứa cũng Xuân
(Nguyễn Công Trứ)

Ðấp gốc cây cao, Tết đến thắp hương thơm đèn sáng,
Khơi nguồn nước mát, Xuân về dâng trái ngọt hoa thơm.

Tối ba mươi, nợ réo tít mù, ấy mới Tết,
Sáng mồng một, rượi tràn quí tị, ái chà Xuân.

Tết có cóc gì đâu, uống một vài be củ tỏi,
Nợ đâm ương ra đó, nói ba bốn chuyện cà riềng.
(Nguyễn Công Trứ)

Ba vạn sáu ngàn ngày, góp lại chốc đà trăm bận Tết,
Một năm muời hai tháng, ước chi đủ cả bốn mùa Xuân.

Nực cười thay! Nêu không, pháo không, vôi bột cũng không, mà Tết,
Thôi cũng được! Rượu có, nem có, bánh chưng đều có, thừa Xuân.
(Tú Xương)

Ủa! Tết đến rồi đó, chẳng lẽ trơ cùi cùng tuế nguyệt,
Kìa! Xuân sang đấy ư, thôi đành mở múi với giang sơn.

Ngào ngạt mùi hương, dẫu tại đất người, không mất gốc,
Lung linh ánh lữa, dù xa quê cũ, chẳng quên nguồn.

Xuân vẫn còn dài, hướng đến tương lai vùng đất mới,
Tết dù đã ngắn, quay nhìn dĩ vãng cảnh người xưa.

Già trẻ gái trai đều khoái Tết,
Cỏ cây hoa lá cũng mừng Xuân.

Chúng nó dại vô cùng, pháo nổ đì đùng thêm mất chó,
Ông đây khôn bất trị, rượu say túy lúy lại nằm mèo
(Nguyễn Khuyến)

Đêm 30 nghe tiếng pháo nổ... Đùng !... ờ ờ... Tết
Sáng mùng 1 ra chạm niêu đánh... Cộc !... á à... Xuân

Xuân tha hương, sầu thương về quê mẹ
Tết xa nhà, buồn bã nhớ quê cha

Tết với chả xuân, sáng mì gói tối mì gói, sợ vợ buồn ngán mà không bỏ nuốt vội để mà no
Dậu rồi thì Tuất, xưa kéo cày nay kéo cày, lo chủ đuổi mệt chẳng dám ngưng làm nhanh không mất việc.

Số lông vịt xác xơ, tiền chỉ mấy xu, sắm nào được gì, nên không mong tết
Đời ve chai tan nát, tuổi đà dăm bó, cho có ai thèm, mới chẳng tiếc xuân.

Đêm ba mươi, đếm tờ lịch, ba mươi tờ buồn xa tháng cũ
Sáng mồng một, ngắm cành mai, đơn một cành vui đón năm mới.

Khoai lang sùng nhúng bột? chiên, đậm đà vị mứt mốc, thẫn thờ tưởng nhớ tết quê cha
Hột mít sượng lùi tro? nướng, thoang thoảng mùi chè thiu, đờ đẫn mơ màng xuân đất mẹ.

Tết tha hương có bánh chưng, bánh tét sao không thấy tết
Xuân viễn xứ cũng cành đào, cành mai mà chẳng gặp xuân.

Trời thêm tuổi mới, người thêm thọ
Xuân khắp mọi nơi, phúc khắp nhà

Niên hữu tứ thời, xuân vi thủ
Nhân sinh bách hạnh, hiếu vi tiên