Phải chăng chúng ta sẽ chứng kiến sự suy tàn của đồng đô la

Liệu đây có phải là hồi kết của đồng đô la?
Quyền lực toàn cầu của đồng tiền Mỹ đã suy yếu trong nhiều thập kỷ. Các mức thuế quan do Trump áp đặt có thể là cú đòn chí mạng cuối cùng.

Trụ cột quan trọng nhất đang duy trì nền kinh tế Mỹ hiện nay chính là quyền lực toàn cầu của đồng đô la. Sự thịnh vượng tương đối của nước Mỹ (trước đây thường được gọi là “tính độc nhất của nước Mỹ”) dựa phần lớn vào vai trò của đồng tiền này hơn là vào các công ty công nghệ, nguồn tài nguyên phong phú hay tinh thần khởi nghiệp nổi tiếng. Bởi vì đồng đô la được chấp nhận như một loại tiền tệ toàn cầu, nên khi chính phủ và các tập đoàn Mỹ chi tiêu hoặc vay mượn ở nước ngoài, người nước ngoài vẫn sẵn sàng mua vào. Điều này đã cho phép một dòng tiền rẻ tưởng chừng vô tận chảy về hỗ trợ nền kinh tế trong nước.

Tuy nhiên, hiện nay, đặc quyền này đang ngày càng trở nên mong manh. Và mối đe dọa lớn nhất đối với vị thế của đồng đô la lại không đến từ Nga, Trung Quốc hay thậm chí là châu Âu, mà đến từ chính những hành động của chính phủ Mỹ.

Chính phủ Mỹ vay tiền bằng cách bán trái phiếu, gọi là “trái phiếu kho bạc” (treasuries), chủ yếu cho các ngân hàng, quỹ hưu trí và chính phủ nước ngoài. Đổi lại, họ phải trả lãi – gọi là “lợi suất” (yield). Nếu các nhà đầu tư bắt đầu bán tháo những trái phiếu hiện có, giá của chúng sẽ giảm và lợi suất sẽ tăng. Để thu hút người mua mới, chính phủ buộc phải nâng mức lãi suất đối với các trái phiếu mới phát hành.

Khi đợt thuế nhập khẩu đầu tiên trong chiến dịch “Ngày Giải phóng” của Donald Trump bắt đầu có hiệu lực vào ngày 5 tháng 4, những người nắm giữ trái phiếu chính phủ Mỹ đã bắt đầu bán tháo. Những lời đe dọa tiếp theo của Trump về việc loại bỏ Jerome Powell khỏi chức Chủ tịch Cục Dự trữ Liên bang chỉ càng làm gia tăng lo ngại của nước ngoài. Đợt bán tháo đã khiến lợi suất trái phiếu kỳ hạn 10 năm tăng vọt, từ 3,9% lên 4,5%.

Mức biến động như vậy là điều hiếm thấy đối với trái phiếu kho bạc – vốn từ lâu được xem là tài sản an toàn nhất trong số các tài sản an toàn. Trong thời kỳ hỗn loạn – ngay cả khi hỗn loạn đó bắt nguồn từ nước Mỹ – các nhà đầu tư thường đổ xô vào trái phiếu kho bạc. Đó chính là điều đã xảy ra trong cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008. Nhưng giờ đây, chính vị thế của nước Mỹ như một “nơi trú ẩn an toàn” đang bị đặt dấu hỏi.

Sức mạnh của một đồng tiền phụ thuộc vào sự năng động của nền kinh tế quốc gia đó. Một quốc gia có năng suất lao động mạnh có thể cạnh tranh trên trường quốc tế, tạo ra nhu cầu đối với đồng tiền của mình. Theo thời gian, năng suất ổn định sẽ chuyển thành sự ổn định về chính trị và xã hội, từ đó củng cố sức hấp dẫn của đồng tiền đó như một phương tiện lưu trữ giá trị. Sức mạnh địa chính trị còn thúc đẩy việc sử dụng đồng tiền đó trên toàn cầu, khuyến khích các chính phủ nước ngoài nắm giữ nó trong kho dự trữ. Khi đó, nó trở thành thứ “tốt như vàng” – nhưng có thêm lợi thế là tài sản của nó còn tạo ra lợi nhuận tài chính.

Đồng tiền nào được nhiều quốc gia khác sử dụng thì lại càng trở nên hấp dẫn hơn. Ngay cả những chính phủ thù địch cũng có thể phải dùng đến nó, vừa để thực hiện các giao dịch, vừa để lưu trữ giá trị. Trong lịch sử chủ nghĩa tư bản công nghiệp, chỉ có hai đồng tiền đạt được vị thế này: bảng Anh trong thế kỷ 19 và đồng đô la Mỹ kể từ thời kỳ giữa hai cuộc thế chiến.

Sẽ thật tiện nếu cho rằng các mức thuế của Trump là khởi điểm cho sự suy tàn của đồng đô la, nhưng thực ra vị thế thống trị của nó đã bị xói mòn suốt nhiều thập kỷ. Cú sụp đổ lớn đầu tiên xảy ra vào năm 1971. Khi thâm hụt thương mại của Mỹ ngày càng tăng, việc chuyển đổi đồng đô la sang vàng trở nên không khả thi, dẫn đến việc Tổng thống Richard Nixon khi đó tách giá trị của đồng đô la khỏi vàng. Từ đó, đồng đô la chỉ còn được bảo đảm bằng khả năng tạo ra doanh thu của chính phủ. Hệ quả là tỷ trọng của đồng đô la trong dự trữ toàn cầu đã giảm từ 77% năm 1970 xuống còn 70% vào năm 1980.

Đòn giáng lớn tiếp theo là cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008 bắt nguồn từ Phố Wall. Khi đó, hệ thống tài chính toàn cầu do Mỹ dẫn dắt đã mất uy tín và càng bị suy yếu bởi phản ứng thiếu hiệu quả của cộng đồng quốc tế. Các nhà đầu tư tài chính thực dụng nhận ra rằng Washington dường như không còn đủ khả năng hoặc ý chí chính trị để đóng vai trò đầu tàu kinh tế toàn cầu. Ấn tượng đó càng rõ rệt trong thập kỷ tiếp theo dưới thời các tổng thống Barack Obama, Joe Biden, cũng như nhiệm kỳ đầu tiên của Trump. Các chính quyền này ngày càng hành động đơn phương, thực hiện các biện pháp bảo hộ và sử dụng đồng đô la như một vũ khí để trừng phạt các nước như Iran và Venezuela.

Tuy nhiên, địa chính trị đã góp phần trì hoãn sự suy tàn của đồng đô la. Các nhà lãnh đạo của hầu hết các quốc gia phương Tây đều chọn né tránh thực tế, cho rằng Mỹ sẽ luôn sẵn sàng cứu trợ trong các thời điểm khủng hoảng. Hệ quả là họ tiếp tục đặt niềm tin vào đồng đô la. Tỷ lệ dự trữ ngoại hối bằng đô la có xu hướng giảm, nhưng đến thời điểm ngay trước đại dịch Covid-19 vẫn ở mức 61%.

Cú sốc thứ ba đến vào năm 2022. Sau khi Nga xâm lược Ukraine, Mỹ đã đóng băng một phần lớn tài sản tính bằng đô la của Nga. Hành động này gửi một thông điệp đến các chính phủ trên toàn thế giới: lượng dự trữ bằng đô la của họ có thể một ngày nào đó sẽ bị sử dụng để chống lại chính họ. Trong khi Anh và phần lớn Tây Âu vẫn tiếp tục giữ nguyên hiện trạng, nhiều quốc gia khác bắt đầu đa dạng hóa khỏi đồng đô la. Đến cuối năm ngoái, tỷ lệ nắm giữ đồng đô la toàn cầu đã giảm thêm xuống còn 58%.

Thay vào đó, các ngân hàng trung ương đã tăng gấp đôi lượng vàng mua vào trong các năm 2022, 2023 và 2024, trung bình hơn một triệu tấn mỗi năm – chủ yếu là ngoài phương Tây. Tỷ lệ vàng trong dự trữ của Trung Quốc đã tăng từ 2,9% trước Covid lên 4,6% vào năm ngoái. Với các nền kinh tế mới nổi nói chung, con số đó đã tăng từ 10% lên 13%.

Các mức thuế do Trump đưa ra hồi đầu năm nay đã làm dấy lên nỗi lo mới về đồng đô la. Dù nhập khẩu giảm và nhu cầu ròng tăng, đồng đô la vẫn mất gần 5% giá trị so với các đồng tiền chủ chốt khác kể từ khi các mức thuế được áp dụng. Lý do hợp lý nhất có thể là dòng vốn tháo chạy – các nhà đầu tư đang bán tài sản Mỹ và chuyển sang euro, yên, vàng và thậm chí cả tiền mã hóa. Đây là kiểu hành vi thị trường thường thấy ở các nền kinh tế đang phát triển mong manh, chứ không phải ở nền tảng tài chính được cho là vững chắc nhất thế giới.

Điều đáng lo ngại hơn là những tín hiệu từ một số cố vấn của Trump cho thấy việc duy trì một đồng đô la mạnh có thể không còn là mục tiêu chính sách. Stephen Miran, Chủ tịch Hội đồng Cố vấn Kinh tế của Trump, đã đưa ra ý tưởng về một đồng đô la yếu hơn, thậm chí ám chỉ khả năng vỡ nợ đối với trái phiếu kho bạc Mỹ. Nỗi ám ảnh của Trump với thâm hụt thương mại có thể khiến việc phá giá đồng đô la trở nên hấp dẫn – nhập khẩu sẽ trở nên đắt đỏ hơn và xuất khẩu sẽ có sức cạnh tranh cao hơn. Nhưng nếu tuyên bố chính sách phá giá đồng đô la, điều đó sẽ khiến các nhà đầu tư nước ngoài sợ hãi. Giá trái phiếu sẽ giảm, lợi suất sẽ tăng và nhiều quốc gia sẽ tìm kiếm các lựa chọn thay thế.

Tại sao việc phi đô la hóa lại là mối đe dọa nghiêm trọng đối với Mỹ? Lợi ích từ vai trò toàn cầu của đồng đô la càng trở nên quan trọng khi tăng trưởng kinh tế Mỹ chậm lại. Kể từ những năm 1960, sức mạnh sản xuất của Mỹ đã suy giảm tương đối, đặc biệt là trong lĩnh vực chế tạo. Khi các doanh nghiệp chuyển hướng sang hoạt động ở nước ngoài để tăng trưởng, và khi chi tiêu công vượt xa doanh thu, thì một đồng tiền mạnh và ổn định trở nên thiết yếu.

Đồng đô la mạnh giúp đầu tư ra nước ngoài rẻ hơn và tăng lợi nhuận từ các hoạt động ở nước ngoài. Trước năm 1970, lợi nhuận nước ngoài chỉ chiếm chưa đến 10% thu nhập của các tập đoàn Mỹ. Kể từ sau cuộc khủng hoảng tài chính, tỷ lệ đó trung bình khoảng một phần ba. Đồng đô la mạnh cũng cho phép chính phủ bán trái phiếu với lãi suất thấp hơn, tài trợ cho thâm hụt mà không phải gánh lãi vay quá cao.

Hiện nay, cơ chế đó đang bị đe dọa. Một đồng đô la suy yếu sẽ khiến đầu tư nước ngoài trở nên đắt đỏ hơn. Trong ngắn hạn, điều này có thể làm tăng giá trị lợi nhuận từ nước ngoài tính bằng đô la, nhưng về lâu dài sẽ làm giảm động lực nắm giữ tài sản Mỹ. Chúng ta đã thấy hệ quả của điều đó vào tháng Tư – khi niềm tin vào trái phiếu kho bạc suy giảm, lãi suất đã tăng vọt.

Vấn đề đặt ra là vô cùng nghiêm trọng. Nợ chính phủ Mỹ hiện đã vượt 36 nghìn tỷ đô la và mỗi năm tăng thêm hơn 1 nghìn tỷ. Chỉ riêng trong nửa đầu năm tài khóa này, 14% chi tiêu của chính phủ đã dành cho việc trả lãi nợ – còn nhiều hơn chi cho y tế hay quốc phòng. Nếu lợi suất trái phiếu tiếp tục tăng, gánh nặng này sẽ càng lớn hơn. Chi phí vay tăng sẽ lan rộng khắp nền kinh tế, khiến tín dụng trở nên đắt đỏ hơn đối với cả doanh nghiệp lẫn các hộ gia đình.

Nếu thế giới rút lui khỏi đồng đô la, điều đó sẽ phơi bày sự mong manh của nền kinh tế Mỹ. Cái bẫy nợ – từ lâu bị che giấu bởi dòng tiền rẻ – sẽ trở nên khó kiểm soát hơn. Vỡ nợ, phá sản và thất nghiệp gia tăng có thể sẽ xảy ra.

Có thể một cuộc khủng hoảng như vậy sẽ châm ngòi cho cuộc tranh luận cần thiết từ lâu về việc tái cấu trúc triệt để nền kinh tế Mỹ – điều nước này đang vô cùng cần. Nhưng trong ngắn hạn, điều đó sẽ gây ra những khó khăn to lớn, và hầu như không có triển vọng chính phủ nào có thể giúp người dân vượt qua suy thoái.

Tuy nhiên, lịch sử không nhất thiết phải lặp lại. Chưa có đồng tiền nào sẵn sàng thay thế trực tiếp đồng đô la như cách đồng đô la đã thay thế bảng Anh. Ngay cả khi đang suy yếu, nền kinh tế Mỹ vẫn mạnh hơn nhiều so với nước Anh vào giữa thế kỷ 20. Dù Mỹ đã mất vị trí dẫn đầu trong thương mại toàn cầu (lần lượt bị EU rồi Trung Quốc vượt qua), mức suy giảm vẫn tương đối khiêm tốn. Thị phần thương mại toàn cầu của Mỹ giảm từ 14% trong thập niên 1980 xuống còn dưới 11% vào năm 2023.

Và đồng tiền của Trung Quốc cũng khó có thể trở thành kẻ kế nhiệm. Việc không thể chuyển đổi tự do và sự kiểm soát của nhà nước khiến đồng nhân dân tệ không phù hợp làm nơi lưu trữ giá trị toàn cầu. Một viễn cảnh khả dĩ hơn là một hệ thống tài chính phân mảnh với nhiều đồng tiền dự trữ, phản ánh một trật tự thế giới đa cực mới.

Bản chất và thời điểm của cú đòn tiếp theo – có thể là đòn quyết định – đối với vị thế thống trị của đồng đô la là điều không thể dự đoán. Nhưng bài học tổng thể thì đã rõ. Như Herbert Stein, cố vấn của Nixon, từng nói vào năm 1986: “Nếu một điều gì đó không thể tiếp diễn mãi mãi, thì nó sẽ kết thúc.”

Khi Stein nói câu này, ông muốn an ủi những người lo lắng về nợ công và thâm hụt ngân sách ngày càng tăng của Mỹ. Nhưng trong trường hợp đồng đô la suy yếu trên phạm vi toàn cầu, thì hệ quả sẽ hoàn toàn không mang lại sự an ủi.
Hãy cẩn thận nhé các nhà đầu tư chứng khoán tôi nghĩ tháng 6 tháng 7 có điềm chẳng lành.
Giữa mùa hè lại có không khí lạnh.
Áo rét khoác giữa hè. Âm hàn xuất hiện , dương khí suy yếu.
Tín hiệu cho thấy làm gì cũng nên thận trọng, ai đang nóng vội điều gì thì hãy suy nghĩ kỹ.