Tại sao cổ phiếu FPT không còn hấp dẫn?

FPT & 7 Vấn Đề

Như mọi năm, VNExpress vẫn sốt sắng với việc đưa ra danh sách những người giàu nhất trên thị trường chứng khoán năm 2009. Có lẽ một điều không khỏi khiến các biên tập viên chạnh lòng là người từng đứng đầu trong danh sách này năm đầu tiên (2006) — ông Trương Gia Bình, cựu TGĐ, nay là chủ tịch HĐQT của FPT — nay đã tụt xuống hạng 18, giảm 8 bậc so với năm ngoái (2008). Giá trị tài sản theo chứng khoán của ông Bình cũng giảm đáng kể so với năm cổ phiếu FPT lên sàn, từ 2.354 tỷ năm 2006 xuống còn xấp xỉ 921 tỷ đồng năm nay (nhưng vẫn bằng gần gấp đôi so với năm ngoái khi tổng giá trị cổ phiếu của ông Bình chỉ còn 582,9 tỷ do hệ lụy của cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu.)

Giá cổ phiếu của FPT sau khi lên đỉnh cao vào đầu năm 2007 chưa bao giờ có bước đột phá so với mặt bằng chung.

Có thể nhiều người cho rằng thị giá đã không phản ánh được giá trị thực của công ty khi mà FPT vẫn là một trong những công ty có doanh thu lớn nhất tại Việt Nam, vẫn ẵm về các giải thưởng như đơn vị gia công xuất khẩu phần mềm hàng đầu, đơn vị cung cấp dịch vụ tích hợp hệ thống thông tin hàng đầu… Vâng, họ vẫn đang làm tốt nhiều điều, nhưng thị trường mong chờ nhiều hơn thế ở một công ty công nghệ mà doanh số và các danh hiệu ấy chỉ vừa đủ để nâng đỡ giá trị của FPT như hiện tại.

Để hiểu thị trường kỳ vọng gì ở một công ty công nghệ thì chỉ cần nhìn vào ba công ty đình đám nhất hiện nay trên thế giới là Apple, Google và Microsoft. Không ai nói Microsoft, vẫn thống trị trên PC với Windows + Office và các giải pháp doanh nghiệp khác, có doanh thu kém cỏi hay không chịu dấn thân vào các lĩnh vực khác từ game tới đào tạo, từ search tới news nhưng tại sao CP của Microsoft lại không thể cất cánh so với Google (tăng 200%) và Apple (tăng 500% trong 5 năm gần đây)?

Câu trả lời đơn giản là: Microsoft thiếu những sản phẩm mới có tính đột phá. Sau Windows và Office, Microsoft đã không thể tạo nên sản phẩm khác nào có tầm ảnh hưởng lớn. Bất chấp các nỗ lực lớn lao, họ vẫn chưa đe dọa được Google trên lĩnh vực tìm kiếm. Những sản phẩm cố theo đuôi Apple như Zune chỉ đủ làm nên mấy câu chuyện tiếu lâm trên các trang công nghệ. Hệ điều hành Windows Mobile ngày càng thất thế so với iPhone, Android và Internet Explorer ngày càng bị sói mòn cả về thị phần lẫn uy tín. (Có thể coi XBOX là một ngoại lệ hiếm hoi, nhưng đó là một thành công quá nhỏ so với tầm cỡ của Microsoft). Trong khi các đối thủ các đối thủ cũ và mới của họ hàng ngày vẫn tạo nên các cơn “địa chấn” bằng những sáng tạo không mệt mỏi trên các lĩnh vực then chốt của công nghệ ngày nay như web, di động và cloud computing.

Nhìn vào Microsoft, ta có thể nhìn thấy phần nào vấn đề đang treo lơ lửng trên đầu FPT với tư cách là công ty công nghệ hảng đầu của Việt Nam vào thời điểm hiện tại. Những vấn đề (nếu dùng tiếng Anh tôi sẽ thích dùng từ pitfall — cạm bẫy/sai lầm — hơn là từ problem) mà tôi nêu ra dưới đây có thể FPT hoàn toàn ý thức được (hoặc không?) nhưng không nhằm hạ thấp uy tín của FPT mà chỉ hy vọng các FPTer có thể nhìn thấy mặt trái của tấm huy chương của mình.

1. Phân tán nguồn lực
Đây có lẽ là sai lầm mang tính “vĩ mô” nhất của FPT. Có thể do sức ép (hay tham vọng) phải trở thành một tập đoàn đa ngành, FPT đã tham gia vào một loạt các lĩnh vực nghệ như ngân hàng (Tiền Phong Bank) hay bất động sản (FPT Land)… Thị trường không tin FPT có thể làm tốt trong tất cả những ngành này dù đó đang là những lĩnh vực “bở béo”. Tham gia vào các lĩnh vực nghệ tiềm ẩn những rủi ro rất lớn do thiếu bề dày kinh nghiệm. Google có thể tham gia vào lĩnh vực thanh toán trực tuyến (Google Checkout) hay vẽ bản đồ thế giới (Google Map) nhưng nếu họ lập ra Google Bank hay Google Land thì chắc chắn Phố Wall sẽ trừng phạt họ ngay lập tức ngay cả khi những lĩnh vực này hứa hẹn thành công. Tại sao? Vì ngoài những rủi ro tài chính, Google sẽ không còn là nhãn hiệu công nghệ nữa.

Về mặt chiến lược, tham gia vào các lĩnh vực khác nghĩa là bạn đang phân tán nguồn lực của mình. Bạn sẽ mất lợi thế trước các đối thủ chỉ tập trung làm tốt một việc là đánh bại bạn trong lĩnh vực chính.

2. Thiếu tự chủ về công nghệ
Trong thế giới IT, kẻ nắm công nghệ sẽ chiếm gần hết miếng bánh lợi nhuận. Trong khi Apple có được hàng trăm đô-la lợi nhuận trên mỗi chiếc iPhone bán ra, các công ty Trung Quốc và Đài Loan sản xuất ra nó chỉ có được vài đô lẻ. FPT không có công nghệ nào của riêng mình, họ chấp nhận dựa vào các tập đoàn lớn và tìm kiếm lợi nhuận qua các hợp đồng trung gian. Việc này có thể không hề tệ tại Việt Nam bây giờ nhưng miếng bánh sẽ ngày càng nhỏ đi theo thời gian. Quan trọng hơn bạn khó có thể tạo lập được uy thế khi không có những công nghệ riêng, thoát khỏi những cái bóng của Microsoft, Oracle hay SAP.

Thị trường thường không đánh giá cao những middleman vì nếu không có bạn thì những công ty khác sẽ rất vui lòng làm thay mà không có mấy sự khác biệt về giá trị mang lại.

3. Quá chú trọng vào B2B
Nhiều người nói với tôi rằng văn hóa của FPT là văn hóa B2B. Nhiều năm gặt hái thành công từ các hợp đồng cho khối doanh nghiệp (cả nhà nước và tư nhân trong/ngoài nước) đã hình thành văn hóa đặt nặng các công nghệ enterprise và khách hàng doanh nghiệp trong FPT.

Vấn đề của văn hóa B2B là tính bảo thủ và sự phụ thuộc. Bạn sẽ không có nhiều khoảng trống cho sự sáng tạo khi thực hiện một hợp đồng gia công phần mềm; bạn sẽ phải phụ thuộc vào các hợp đồng với các DN để duy trì sự tồn tại và phát triển của công ty.

Vào một ngày đẹp trời bạn ký được và hoàn thành xuất sắc một hợp đồng gia công phần mềm (outsourcing) lớn, nhưng bạn cũng chỉ là một trong hàng trăm công ty làm được chuyện này trên thế giới. Nếu bạn thành công trong việc triển khai Solomon hay SAP cho một số doanh nghiệp thì cái được duy nhất bạn có được ngoài doanh số và một vài cái gạch đầu dòng trong profile là tạo công ăn việc làm cho một số nhân viên. Ít ai tin rằng công ty bạn sẽ bứt phá từ các hợp đồng ấy vì kẻ được thực sự là SAP, là Microsoft chứ không phải bạn.

Ngoài ra, văn hóa B2B với mục tiêu là tìm kiếm doanh thu trước mắt sẽ làm mất khả năng đầu tư vào các hướng đi dài hạn, đó có thể là một cạm bẫy hết sức nguy hiểm.

4. Không (thực sự) tham gia cuộc chơi mạng XH
Có lẽ niềm tự hào lớn nhất của FPT trên web là trang VNExpress, một news portal cổ điển. FPT đã gần như đứng ngoài khi trào lưu web 2.0 nổi lên với sự phát triển của blogging/micro-blogging và đặc biệt là mạng xã hội.

Không phải ban lãnh đạo của FPT không ý thức được sức mạnh của trào lưu này nhưng dường như họ đang hiểu theo cách của riêng mình (FPT 2.0?) và không thực sự quyết tâm tham gia vào cuộc chơi lớn mà nhẽ ra với tầm cỡ của mình mọi người đều hy vọng họ phải là người dẫn đầu.

Web cuối cùng sẽ là đích đến của mọi công nghệ vì sau nó là những con người đang kết nối với nhau. Giá trị của một mạng XH tăng theo cấp số nhân như những kết nối giữa các thành viên trong đó. Kẻ nắm mạng xã hội sẽ nắm cả identity và content, những thứ có giá trị nhất trong kỷ nguyên người dùng là trung tâm này. Nếu FPT trở thành người nắm mạng XH đông nhất Việt Nam thì họ sẽ có vị thế khác hẳn hiện nay. Xin hãy nhìn vào giá trị các mạng XH thành công của Trung Quốc, Hàn Quốc.

Nói rộng ra, FPT lẽ ra phải tham gia quyết liệt và dẫn đầu những lĩnh vực hot nhất trên web để nâng cao vị thế của mình thay vì chỉ chăm chú làm đẹp báo cáo tài chính hàng năm. Thị trường luôn mong đợi bạn, một công ty công nghệ, phải đi đầu trong các lĩnh vực công nghệ hot nhất.

5. Không coi trọng mã nguồn mở
Vâng, tôi biết FPT là người đang host các phần mềm mã mở cho Ubuntu, SourceForge… một bước đi rất đáng trân trọng. Nhưng câu hỏi đặt ra là họ có thực sự tham gia vào cuộc chơi mã mở không? Việc tận dụng mã mở để phát triển công nghệ cho mình ở FPT như thế nào? Bạn có thấy FPT cho ra mắt phần mềm đang kể nào dưới dạng mã mở không?

Có thể nói rằng nếu bạn không thể viết ra các hệ điều hành như Windows hay Mac thì mã mở là cơ hội lớn nhất cho bạn để phát triển. Facebook, Twitter và hàng ngàn các trang web 2.0 khác đang gặt hái thành công trên nền tảng công nghệ mã mở là minh chứng.

Dùng nền tảng mã nguồn mở bạn sẽ luôn có nhiều giải pháp cho một vấn đề và chủ động về công nghệ vì bạn có thể tiếp tục phát triển hay tùy biến nó theo nhu cầu riêng. Khi chín muồi bạn thậm chí có thể cho người khác thuê công nghệ của mình như Amazon đang làm. (Tất nhiên việc này khó hơn là kêu Microsoft đặt máy chủ Azure cho mình hay mua nguyên giải pháp cloud computing của VMWare nhưng nó khác xa về mặt giá trị.)

Người ta sẽ chờ đợi FPT tham gia vào mã mở ở bình diện cao hơn, đó là tạo ra các nền tảng, các framework riêng. Đừng cho rằng đó là việc làm vô ích vì nó không mang lại ngay tiền bạc cho bạn trong khi bạn phải support cả một cộng đồng. MySql có lẽ sẽ chỉ có vài nghìn người dùng nếu là mã đóng và ngay cả Android OS cũng không thể thành công như hôm nay nếu Google không dựa vào sức mạnh của mã mở. Đó là sức mạnh của niềm tin, của số đông, và nó cuối cùng chính là sức mạnh của bạn.

6. Thiếu động lực sáng tạo
Đây là hệ quả của văn hóa công ty như đã nói ở các phần trên. Có lẽ ý thức được điều này, FPT đã tạo các sân chơi riêng cho các ý tưởng mới có tên là Vườn Chim và sau này là dự án Visky. Nhưng không giống như ở VinaGame, những ý tưởng của Vườn Chim hay Visky chẳng mấy khi được đầu tư đúng mức và thường chìm nghỉm sau khi ra mắt.

Động lực sáng tạo không tự nhiên có, nó phải được khuyến khích như cái quan trọng nhất trong công ty. Nói cho cùng tài sản của một công ty như Google không phải là hàng trăm ngàn máy chủ (bán đi thì cũng chẳng dc bao nhiêu) mà là hàm lượng sáng tạo trong từng dòng code của search engine, của GMail, Wave, Android OS…

Không có những sáng tạo đột phá thì công ty bạn sẽ giống như Microsoft: hùng mạnh nhưng dễ tổn thương. Các cổ đông sẽ ngoảnh mặt với các cổ phiếu công nghệ không-có-gì-mới và mức tăng trưởng giá trị như của Apple hay Google sẽ mãi chỉ là một câu chuyện cổ tích với bạn.

7. Thiếu một cái đầu kiểu Steve Jobs
Vấn đề cuối cùng là vấn đề của mọi vấn đề. Dĩ nhiên đòi hỏi mỗi công ty công nghệ phải có một Steve Jobs là việc không thể, nhưng đó là hình mẫu lý tưởng.

Người ta phân biệt hai loại CEO là kiểu businessman và geek. Steve của Microsoft là kiểu thứ nhất, còn Steve của Apple là kiểu thứ hai. Một công ty công nghệ vẫn cần những businessman giỏi nhưng người quyết định về hướng đi nên có đầu óc của một geek để có những đam mê và những quyết sách đột phá. Đó cũng là trường hợp của những công ty may mắn như Google với bộ đôi Larry Page và Sergey Brin, những người đã viết những dòng code đầu tiên cho Google, của Facebook với CEO trẻ tuổi Zuckerberg, người đang làm thay đổi cán cân ảnh hưởng trên Internet.

Một cái đầu đam mê, quyết đoán và có tầm nhìn về sự chuyển dịch thế giới công nghệ chính là cái FPT đang thiếu. Họ nên gạt bỏ cái tôi để tìm một nhân vật như vậy nếu thực sự vẫn muốn nhìn thấy tên các FPTer trong bản danh sách do chính mình lập ra sau 5 - 10 năm nữa khi mà các công ty lớn khác đang nhân nhanh tài sản của mình (Hoàng Anh - Gia Lai, ITACO, VINCOM, MASAN…) và các đối thủ sẽ ngày càng “khó chơi” hơn (VinaGame, VTC, VDC và cả Viettel).

Kết Luận
Đây là vấn đề của FPT nhưng cũng không hẳn của riêng họ. Cái bẫy (pitfall) có thể sập xuống với bất kỳ công ty công nghệ nào, đặc biệt là khi bạn đang ở trên đỉnh vinh quang.

Trong một thế giới mà giá trị có thể mất đi chỉ sau một đêm, cách đảm bảo cho sự thành công duy nhất là không ngừng sáng tạo và xoay chuyển thật nhanh để các đối thủ không thể tận dụng cơ hội. Thay vì cười nhạo iPhone như Microsoft đã làm khi Apple tham gia vào thị trường di động thì hãy suy nghĩ lại là tại sao giao diện của Windows Mobile lại phải bê nguyên cái đang có trên desktop với những nút tắt bật, menu nhỏ xíu trong khi ngày nay người dùng đã vứt cái bút chấm vào sọt rác và chỉ dùng ngón tay để nhập lệnh?

Thật không may, ngày nay bạn thường không có quá nhiều thời gian để suy nghĩ và phải hành động thật nhanh trước khi quá muộn.

Bài gốc: http://www.web2vietnam.com/2010/01/12/fpt-and-7-pitfalls/