Thế giới đang bước vào vòng xoáy giá lương thực mới?

Từ việc xuất khẩu phân bón nitơ bị gián đoạn qua eo biển đến tình trạng thiếu hụt naphtha khiến các dây chuyền đóng gói nhựa cạn kiệt, sự phụ thuộc của hệ thống lương thực vào chuỗi cung ứng hóa dầu vùng Vịnh đang tạo ra một cuộc khủng hoảng kéo dài từ sáu đến mười hai tháng mà FAO, Chương trình Lương thực Thế giới của Liên Hợp Quốc và các nhà phân tích khu vực tư nhân hiện đang cảnh báo có thể trở thành cuộc khủng hoảng an ninh lương thực tồi tệ nhất kể từ cú sốc Ukraine năm 2022, và thậm chí có thể còn tồi tệ hơn nữa.

Vịnh Ba Tư hầu như không sản xuất được gì cho nền kinh tế thế giới. Địa hình khô cằn, nguồn nước ngọt khan hiếm và khí hậu khắc nghiệt khiến nơi đây trở thành một trong những vùng nông nghiệp kém năng suất nhất trên trái đất. Tuy nhiên, cuộc chiến đã đóng cửa eo biển Hormuz đang trở thành một trong những mối đe dọa nghiêm trọng nhất đối với an ninh lương thực toàn cầu trong lịch sử hiện đại, không phải vì những gì vùng Vịnh sản xuất được, mà vì những gì nó cung cấp cho phần còn lại của thế giới để trồng trọt.

Phân bón nitơ, một ngành công nghiệp xuất khẩu trị giá 50 tỷ đô la mà vùng Vịnh đã phát triển từ năm 2000, là nền tảng cho khoảng một nửa sản lượng lương thực toàn cầu bằng cách cung cấp các chất dinh dưỡng hỗ trợ sự phát triển của cây trồng ở quy mô cần thiết để nuôi sống 8 tỷ người. Trước khi chiến tranh bắt đầu, eo biển Hormuz xử lý khoảng một phần ba lượng phân bón nitơ được giao dịch toàn cầu. Hiện nay, con số đó chỉ còn một phần nhỏ. Vùng Vịnh cũng là nhà cung cấp chính lưu huỳnh, một chất thiết yếu để sản xuất phân bón phốt phát và kali. Và nó cung cấp khoảng một phần ba lượng naphtha được giao dịch toàn cầu, nguyên liệu hóa dầu được sử dụng để sản xuất bao bì nhựa bao bọc hầu hết mọi mặt hàng thực phẩm trong chuỗi cung ứng hiện đại.

Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc (FAO) đã cảnh báo rằng việc đóng cửa eo biển Hormuz có thể gây ra một cuộc khủng hoảng giá lương thực toàn cầu nghiêm trọng trong vòng sáu đến mười hai tháng tới. Chi phí hàng hóa lương thực toàn cầu đã leo lên mức cao nhất trong ba năm vào tháng Tư. Chương trình Lương thực Thế giới của Liên hợp quốc (WFP) đã cảnh báo rằng có tới 45 triệu người nữa có thể phải đối mặt với nạn đói trầm trọng nếu xung đột không giảm bớt vào giữa năm, nâng tổng số người bị đói lên mức cao kỷ lục. Giá thực phẩm tại Mỹ đã tăng mạnh nhất trong gần bốn năm vào tháng Tư. Và các nhà phân tích chuỗi cung ứng của ngành công nghiệp thực phẩm, các nhà nông học và các nhà kinh doanh hàng hóa đang đi đến một kết luận nhất quán: thiệt hại đang gây ra cho hệ thống lương thực ngày nay sẽ ảnh hưởng đến giá cả tiêu dùng trong vòng mười hai đến mười tám tháng tới, không phải tất cả cùng một lúc, mà theo từng đợt liên tiếp và tích lũy lẫn nhau.

“Đây không chỉ là cú sốc về giá cả. Nó cũng có thể trở thành cú sốc về sản lượng với độ trễ nhất định,” Wesley Davis, nhà kinh tế học tại Meridian Agribusiness Advisors, cho biết. Độ trễ này chính là điều khiến cho việc ngăn chặn cuộc khủng hoảng lương thực thông qua các chính sách trở nên khó khăn. Thiệt hại đối với chu kỳ gieo trồng vụ thu hoạch năm 2026, do giảm lượng phân bón sử dụng vì giá cả và sự khan hiếm, đang xảy ra trên khắp các cánh đồng ở châu Á, châu Phi và Mỹ Latinh. Hậu quả của việc giảm sử dụng phân bón sẽ không thể hiện rõ trong giá lương thực tiêu dùng cho đến mùa thu hoạch vào quý 3 và quý 4. Đến lúc đó, thiệt hại sẽ không thể khắc phục được đối với năng suất cây trồng năm 2026.



Cuộc khủng hoảng phân bón: Nitơ vùng Vịnh trở nên không thể thiếu như thế nào

Sự chuyển mình của khu vực vùng Vịnh thành một nhà sản xuất phân bón nitơ lớn trong hai thập kỷ qua được thúc đẩy bởi lợi thế cạnh tranh tương tự đã giúp khu vực này trở thành nhà xuất khẩu năng lượng hàng đầu thế giới: khí đốt tự nhiên dồi dào, giá rẻ, đóng vai trò là nguyên liệu chính để tổng hợp amoniac và urê. Khí đốt tự nhiên chiếm khoảng 70-80% chi phí sản xuất phân bón nitơ, khiến các khu vực có khí đốt giá rẻ chiếm ưu thế về mặt cấu trúc trong sản xuất phân bón, tương tự như cách dầu mỏ giá rẻ đã giúp họ thống trị ngành hóa dầu.

Eo biển Hormuz, là cửa ngõ hàng hải duy nhất cho sản lượng của vùng Vịnh Ba Tư, đã xử lý khoảng một phần ba lượng phân bón nitơ được giao dịch toàn cầu trước khi chiến tranh bắt đầu. Khối lượng đó đại diện cho sản lượng của Ả Rập Xê Út, Qatar, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất, Kuwait và các nhà sản xuất khác ở vùng Vịnh, tất cả đều đã xây dựng các cơ sở sản xuất amoniac và urê quy mô lớn được tối ưu hóa để xuất khẩu qua eo biển này. Sự gián đoạn của các dòng chảy xuất khẩu này không chỉ làm tăng giá ở mức biên mà còn tạo ra những hạn chế thực sự về nguồn cung vật chất tại các thị trường phụ thuộc vào nhập khẩu, những thị trường không thể nhanh chóng tìm được nhà cung cấp thay thế với quy mô tương đương.

Tác động đã lan rộng ra ngoài khu vực Vịnh Ba Tư. Các nhà sản xuất phân bón ở Ấn Độ và Bangladesh đã tạm thời giảm sản lượng do giá khí đốt tăng vọt do sự gián đoạn giao thông eo biển Hormuz làm tăng chi phí sản xuất vượt quá mức lợi nhuận bền vững. Sản lượng của châu Âu đang chịu áp lực từ giá khí đốt tự nhiên tăng cao, một lần nữa thử thách tính khả thi về kinh tế của việc tổng hợp amoniac tại các nhà máy châu Âu, vốn không thể cạnh tranh được với lợi thế về chi phí nguyên liệu đầu vào của các nhà sản xuất vùng Vịnh ngay cả trong điều kiện bình thường. Ma-rốc, một nhà sản xuất phốt phát lớn, đang tích trữ ngũ cốc thay vì mở rộng xuất khẩu phân bón, phản ánh tính toán an ninh quốc gia mà một quốc gia nhận thức được sự dễ bị tổn thương trong nông nghiệp của mình đưa ra khi chuỗi cung ứng toàn cầu gặp khó khăn.

Phản hồi từ yêu cầu đã bắt đầu thể hiện rõ. Yara, công ty sản xuất phân bón nitơ lớn nhất thế giới được niêm yết công khai, đã báo cáo những dấu hiệu cho thấy nông dân đang cắt giảm lượng phân bón sử dụng do giá cả tăng cao, và sự sụt giảm nhu cầu phân bón đang thay thế cho tình trạng mua sắm hoảng loạn đặc trưng trong những tuần đầu tiên của sự gián đoạn. Sự thay đổi hành vi này là chỉ báo hàng đầu về cú sốc sản xuất mà Davis đã xác định: khi nông dân giảm lượng phân bón sử dụng vì họ không đủ khả năng chi trả hoặc không thể tìm nguồn cung cấp đủ số lượng, vụ thu hoạch mà những nông dân đó gieo trồng sẽ cho năng suất thấp hơn so với trường hợp duy trì việc bón phân. Sự sụt giảm năng suất này đã được ấn định ngay từ khi gieo trồng, bất kể giá phân bón biến động như thế nào trong những tháng tiếp theo.

Lịch nông nghiệp càng làm trầm trọng thêm vấn đề chính sách. Đối với vụ thu hoạch mùa thu ở Bắc bán cầu, các quyết định gieo trồng đang được đưa ra ngay bây giờ hoặc trong những tuần tới. Nông dân tại các vùng sản xuất ngũ cốc chính của Mỹ, châu Âu, Canada và châu Á đang quyết định ngay bây giờ lượng phân bón cần bón dựa trên giá cả và nguồn cung hiện tại. Các chính phủ muốn tác động đến những quyết định đó chỉ có một khoảng thời gian ngắn trước khi chu kỳ gieo trồng kết thúc và các lựa chọn bón phân trở nên không thể đảo ngược đối với vụ mùa năm 2026.

Chuỗi phản ứng năng lượng đầu vào: Từ dầu diesel đến nhà kính đến vận tải biển

Ngoài sự gián đoạn trực tiếp về nguồn cung phân bón, việc tăng giá năng lượng do chiến tranh gây ra đang lan truyền qua mọi khâu tiêu thụ nhiều năng lượng trong hệ thống sản xuất và phân phối lương thực, làm trầm trọng thêm cú sốc về phân bón cùng với cuộc khủng hoảng chi phí đầu vào rộng hơn.

Sản xuất lương thực hiện đại về cơ bản là một quá trình chuyển đổi năng lượng: nhiên liệu hóa thạch được chuyển hóa thành calo từ thực phẩm thông qua nông nghiệp cơ giới hóa, các chất hóa học, canh tác trong môi trường được kiểm soát, chuỗi cung ứng lạnh và thương mại toàn cầu hóa. Dầu diesel cung cấp năng lượng cho máy kéo để cày xới, gieo trồng và thu hoạch. Khí đốt tự nhiên sưởi ấm các nhà kính sản xuất rau tươi quanh năm cho thị trường tiêu thụ ở những vùng có vĩ độ không cho phép trồng trọt ngoài trời trong những tháng mùa đông. Nhiên liệu máy bay phản lực, dầu diesel và nhiên liệu tàu biển cung cấp năng lượng cho mạng lưới vận tải đưa thực phẩm từ vùng sản xuất đến thị trường tiêu thụ trên những quãng đường dài, có thể mất nhiều ngày hoặc nhiều tuần vận chuyển.

Việc giá xăng tăng 52%, giá nhiên liệu máy bay tăng 58% và giá dầu thô WTI tăng 60% kể từ khi eo biển Hormuz đóng cửa không phải là điều trừu tượng đối với người sản xuất nông nghiệp. Đó là sự gia tăng trực tiếp và tức thời về chi phí cho mọi hoạt động cơ giới hóa. Một số nông dân ở châu Á đã buộc phải bỏ qua hoặc trì hoãn việc gieo trồng lúa do giá nhiên liệu và phân bón tăng vọt, một quyết định mà hậu quả về mùa màng sẽ được thấy rõ vào quý 4. Dự báo sản lượng thấp hơn đã được dự kiến ở Pháp và Úc.

Chi phí vận chuyển hàng hóa tăng lên do sự gián đoạn đồng thời của các tuyến vận tải biển Hormuz và Biển Đỏ đã kéo dài thời gian vận chuyển ngũ cốc, hạt có dầu và phân bón, đồng thời làm tăng chi phí nhiên liệu trong vận tải đường biển. Ngay cả vận tải đường bộ chặng ngắn cũng trở nên đắt đỏ hơn do giá dầu diesel tăng cao. Toàn bộ chuỗi chi phí hậu cần của hệ thống thực phẩm đều tăng lên đồng thời, từ trang trại đến cảng, đến tàu container và trung tâm phân phối bán lẻ.

CHI TIÊT: https://vietnambusinessinsider.vn/the-gioi-dang-buoc-vao-vong-xoay-gia-luong-thuc-moi-a53698.html