Việt Nam và những lợi ích từ thương mại quốc tế nhìn lại từ năm 2013 đến 2024

Trong suốt một thập kỷ qua, Việt Nam đã hưởng lợi lớn từ sự tham gia vào hệ thống thương mại quốc tế. Tuy nhiên, một thách thức đáng kể vừa xuất hiện khi chính quyền Mỹ dưới thời Tổng thống Donald Trump công bố mức thuế suất lên tới 92% đối với hàng hóa xuất khẩu từ Việt Nam. Mục tiêu của động thái này là giảm thặng dư thương mại của Việt Nam với Mỹ, qua đó tạo ra một sự mất cân đối trong quan hệ thương mại hai chiều. Thị trường chứng khoán Việt Nam đã phản ứng mạnh mẽ, giảm gần 7%, mức giảm cao nhất trong khu vực. Liệu đây có phải là phản ứng thái quá?

Theo các dữ liệu từ cán cân thanh toán quốc tế, lợi ích mà Việt Nam thu được từ giao dịch quốc tế trong giai đoạn từ 2013 đến 2024 là rất lớn. Tuy nhiên, tác động từ các biện pháp thuế quan của Mỹ cũng cho thấy tiềm ẩn những ảnh hưởng nghiêm trọng đối với nền kinh tế Việt Nam.

Lợi ích từ thương mại quốc tế
Kể từ cuối năm 2012, khi dự trữ ngoại hối của Việt Nam đạt khoảng 20 tỷ USD, cho đến nay, các con số về dự trữ ngoại hối chính thức không được công bố rõ ràng. Tuy nhiên, theo số liệu từ cán cân thanh toán quốc tế, trong 10 năm qua, Việt Nam đã thu về tổng cộng khoảng 575 tỷ USD từ các giao dịch quốc tế, bao gồm:

• Xuất khẩu hàng hóa ròng: 247,7 tỷ USD (ước tính khoảng 50% trong số này đến từ Mỹ).
• Kiều hối: 110 tỷ USD.
• Vay nợ ròng (ngắn và dài hạn): 47 tỷ USD.
• Đầu tư trực tiếp (FDI): 167 tỷ USD.
• Đầu tư gián tiếp nước ngoài: 3 tỷ USD (do bán ròng gần đây).

Đồng thời, Việt Nam cũng có những khoản chi lớn trong 10 năm qua, ước tính vào khoảng 402 tỷ USD, bao gồm:

• Nhập khẩu dịch vụ ròng: 85 tỷ USD (với Mỹ là đối tác chính).
• Chi trả lợi nhuận cho FDI và đầu tư gián tiếp: 182 tỷ USD.
• Các hoạt động không được thống kê chính thức và sai sót: 136 tỷ USD (đây là con số rất lớn, có thể liên quan đến hoạt động buôn lậu hoặc mua sắm tài sản nước ngoài không chính thức như quân sự, vàng).

Ảnh hưởng từ thuế quan và tác động lên nền kinh tế
Mặc dù Việt Nam đã tích lũy được một lượng tài sản khổng lồ từ các giao dịch quốc tế, mức thuế quan cao mà chính quyền Trump áp dụng có thể khiến những lợi ích này suy giảm đáng kể, đặc biệt là khi các hoạt động xuất nhập khẩu và đầu tư nước ngoài, vốn là nguồn lực chủ yếu, bị hạn chế.

Đến cuối năm 2024, Việt Nam ước tính có khoảng 60 tỷ USD dự trữ ngoại hối, cộng với 117 tỷ USD tiền gửi tại nước ngoài (70% thuộc về cá nhân và 30% là của các tổ chức tài chính), nâng tổng giá trị tài sản nước ngoài của Việt Nam lên khoảng 200 tỷ USD, tương đương khoảng 50% GDP năm 2024. Nếu tính thêm các hoạt động không được thống kê chính thức, con số này có thể lên tới 70% GDP.

Tài sản này được phân bổ như sau:

• Chủ nợ ngắn và dài hạn của chính phủ: 10 tỷ USD.
• Chủ nợ ngắn và dài hạn của khu vực tư nhân: 28 tỷ USD.
• Tiền gửi của cá nhân tại nước ngoài: 80 tỷ USD.
• Tiền gửi của các tổ chức tài chính tại nước ngoài: 30 tỷ USD.
• Dự trữ ngoại hối trong nước: 60 tỷ USD.

Tuy nhiên, áp lực từ các khoản đầu tư nước ngoài, đặc biệt là đầu tư trực tiếp, có thể ảnh hưởng mạnh mẽ đến nền kinh tế. Trong suốt 10 năm qua, tổng đầu tư trực tiếp vào Việt Nam đạt 170 tỷ USD, gần gấp đôi dự trữ ngoại hối. Mặc dù Việt Nam đã chi trả hơn 180 tỷ USD tiền lãi cho các khoản đầu tư này, nhưng phần lớn các nhà đầu tư chưa đạt được tỷ suất lợi nhuận kỳ vọng (IRR). Điều này có thể gây áp lực lớn lên việc rút vốn trong thời gian tới.

Kết luận
Từ góc độ kinh tế vĩ mô, Việt Nam đã và đang hưởng lợi rất lớn từ thương mại quốc tế và các nguồn vốn nước ngoài. Tuy nhiên, những thay đổi trong chính sách thuế quan và các yếu tố bên ngoài như sự bất ổn trong môi trường đầu tư có thể gây ra những tác động không nhỏ đến nền kinh tế. Điều này đòi hỏi Việt Nam cần có những chiến lược thích ứng linh hoạt để duy trì và phát huy lợi ích từ sự tham gia vào thương mại quốc tế trong tương lai.